گفت‌وگوی تفصیلی با دکتر محمدباقر کجباف؛ استاد شاخص دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه اصفهان
دکتر محمدباقر کجباف، عضو هیئت علمی گروه روانشناسی دانشگاه اصفهان، از چهره‌های نام‌آشنایی است که بیش از سه دهه و نیم از عمر پربار خود را وقف آموزش، پژوهش‌های بنیادی، تألیف و کاربست عملی روانشناسی کرده است.
رسیدن به جایگاه استادی برجسته، برآیند دهه‌ها زیستِ توأمان در ساحت دانش، معنویت، اخلاق حرفه‌ای و ارتباط مستمر با بطن جامعه است.
به گزارش پایگاه خبری دانشگاه، پیوند مطالعات تجربی روانشناسی نوین با میراث غنی علم‌النفس اسلامی، تأسیس خطوط پژوهشی در ساحت دین و معنویت، تألیف و ترجمه آثار مرجع و حضور مداوم در مراکز بالینی و مشاوره‌ای، ایشان را به الگویی شاخص در دانشگاه بدل ساخته است.
در گفت‌وگویی صمیمانه و عمیق، پای صحبت‌های این استاد برجسته نشسته‌ایم تا از آغاز مسیر علمی، تجارب ماندگار، راهکارهای کاهش فاصله دانشگاه و جامعه، آسیب‌شناسی نسل نو و افق‌های بومی‌سازی علوم رفتاری در کشور سخن بگوید.
مشروح مصاحبه:
جناب آقای دکتر کجباف، به عنوان پرسش نخست؛ اگر به سال‌های دور و نقطه آغاز مسیر علمی خود بازگردید، چه شد که رشته روانشناسی را برای ادامه حیات دانشگاهی و شغلی برگزیدید؟ آیا این مسیر ناشی از یک دغدغه فردی و درونی بود یا جریانی ساختاریافته؟
حقیقت امر این است که جرقه این انتخاب به سال سوم دبیرستان بازمی‌گردد. در آن دوران معلمی داشتیم که درس روانشناسی را تدریس می‌کرد؛ منش، اخلاق، شخصیت و شیوه رفتار ایشان تأثیر عمیقی بر من گذاشت و سبب شد رشته روانشناسی در نظرم بسیار جذاب جلوه کند. از سوی دیگر، انگیزه و دغدغه شخصی خودم نیز تقویت‌کننده این مسیر بود. با وجود اینکه دیپلم من ریاضی‌وفیزیک بود، اما همواره اشتیاق و کنجکاوی وافری داشتم تا درباره رفتارهای انسان، واکنش‌ها، سازوکارهای ذهن و لایه‌های ضمیر باطن به مطالعه و کاوش بپردازم.
به همین دلیل هنگام انتخاب رشته، با وجود مدرک دیپلم ریاضی، تقریباً تمام کدرشته‌های روانشناسی دانشگاه‌های کشور را انتخاب کردم؛ در نهایت در دانشگاه شهید بهشتی پذیرفته شدم و تحصیلاتم را آغاز کردم. به واقع، عطش «شناخت انسان» نیروی محرکه اصلی من بود؛ و امروز با اطمینان می‌گویم اگر بار دیگر به ۴۰ تا ۴۵ سال قبل بازگردم، بی‌هیچ تردیدی باز هم همین مسیر و رشته روانشناسی را انتخاب خواهم کرد.
رسیدن به مرتبه استادی برجسته بی‌تردید همراه با فراز و نشیب‌های متعددی بوده است. مهم‌ترین نقاط عطف و چالش‌های این مسیر چه بودند و چه توصیه‌ای برای جوانانی دارید که تازه گام در این وادی نهاده‌اند؟
در مسیر پیشرفت علمی، بدون شک «انگیزش درونی» بنیادی‌ترین مؤلفه است. یکی از مهم‌ترین نقاط عطف زندگی من در دوره کارشناسی رخ داد؛ از آنجا که دغدغه داشتم در کنار آموزش‌های مدرن دانشگاهی، از علوم حوزوی نیز بهره‌مند شوم، تصمیم گرفتم از دانشگاه شهید بهشتی به دانشگاه اصفهان منتقل شوم؛ زیرا اصفهان هم یک دانشگاه مادر و برجسته داشت و هم بستر حوزوی بسیار غنی برای پیگیری همزمان این دو حوزه فراهم بود.
پس از اتمام دوره کارشناسی ارشد به عنوان بورس دانشگاه اصفهان، از سال ۱۳۷۰ خدمت علمی خود را در مقام مربی در این دانشگاه آغاز کردم. در کنار تدریس و خدمت، عزمم را برای مقطع دکتری جزم کردم و در سال ۱۳۷۲ در آزمون دکتری دانشگاه تربیت مدرس پذیرفته شدم و تا سال ۱۳۷۷ این مقطع را به پایان رساندم. در همان دوران تحصیل در تهران نیز پیوستگی با دروس حوزوی را حفظ کردم و تلفیق این دو بال علمی را ادامه دادم.
توصیه بنیادین من به نسل جوان این است که «انگیزه، تلاش و استمرار» را در پیوندی تنگاتنگ با هم ببینند. انگیزه گاهی در خودِ یادگیری و رسالت قدسی معلمی نهفته است؛ گاهی در کسب استقلال شغلی و درآمدی شرافتمندانه متجلی می‌شود، و گاهی نیز در شوق خدمت‌رسانی بی‌منت به مردم و جامعه تبلور می‌یابد. اگر جوانی این انگیزه‌ها را در وجود خود بارور سازد و با پشتکار پیگیری کند، قطعاً پله‌های رشد و کمال را طی خواهد کرد.
اگر بخواهید از استادان و شخصیت‌های مؤثری که در تکوین هندسه فکری و اخلاقی شما نقش‌آفرین بوده‌اند یاد کنید، نام چه بزرگانی در خاطرتان می‌درخشد؟
لازم می‌دانم با احترام و امتنان فراوان از جناب آقای دکتر احمد احمدی (رحمت‌الله علیه)، عضو محترم فقید شورای عالی انقلاب فرهنگی یاد کنم که استاد راهنمای پایان‌نامه کارشناسی ارشد من بودند. ما با همکاری ایشان موضوعی بین‌رشته‌ای را پی گرفتیم که قابلیت تبیین روان‌شناختی از منظر مبانی اسلامی را داشت. ایشان شخصیتی فوق‌العاده متین، معنوی، اخلاق‌مدار و در عین حال به غایت منضبط در حوزه علم بودند؛ شاید برایتان جالب باشد که ایشان پایان‌نامه ارشد مرا نزدیک به پنج بار با وسواس و دقت علمی بالا بازخوانی، ویرایش و اصلاح کردند و من چه از نظر مِتُد علمی و چه از بعد فضایل اخلاقی، در مکتب ایشان درس‌ها آموختم. همچنین باید از مرحوم دکتر جواد اژه‌ای یاد کنم؛ استادی وارسته، بااخلاق و دانشمند که در همان دوره کارشناسی ارشد افتخار داشتم در نقش استاد مشاور در خدمتشان باشم و از تجارب گران‌سنگشان بهره‌های فراوان ببرم.
حضرت‌عالی سالیان درازی است که در دانشگاه اصفهان به آموزش و پژوهش اهتمام دارید. از منظر شما، رسالت یک استاد برجسته فراتر از تدریس سرفصل‌های مصوب چیست؟
باور همیشگی من این بوده است که ارکان دانشگاهی باید به یک مثلث متوازن تبدیل شوند: «آموزش»، «پژوهش» و «کاربست بالینی و اجتماعی». روانشناسی صرفاً محصور در کتابخانه، همایش و مقاله‌نویسی نیست؛ روانشناسی دانشی است که باید وارد میدان زندگی مردم شود و دردهای جامعه را التیام ببخشد. هدف غایی ما باید خدمت‌رسانی و ارتقای بهزیستی روانی آحاد جامعه باشد.
به همین سبب، در طول نزدیک به ۳۶ سال عضویت در هیئت علمی دانشگاه، پیوسته در مراکز مشاوره فعال بوده‌ام؛ چه در مرکز مشاوره دانشگاه اصفهان، چه در هدایت و همکاری با مراکز مشاوره دانشگاه‌های استان و چه در قالب مراکز تخصصی خصوصی در سطح شهر اصفهان. معتقدم علم بدون عمل و کاربرد ابتر است و همراهی استاد دانشگاه با اتاق درمان و مشاوره، همان بستری است که تولید علم را واقع‌بینانه و ثمربخش می‌سازد.
ردپای این نگرش کاربردی و بین‌رشته‌ای در کارنامه تألیفات و پژوهش‌های شما به وضوح مشهود است. خط پژوهشی تخصصی شما چگونه شکل گرفت و به ثمر نشست؟
در سال‌های اولیه کار دانشگاهی، پژوهش‌هایم معطوف به حوزه‌های بنیادین و مرسوم روانشناسی عمومی نظیر هیجان، انگیزش، شخصیت، روانشناسی رشد، کودک و نوجوان بود؛ اما با عنایت به پیشینه ۱۰ سال تحصیل در علوم حوزوی، به تدریج احساس کردم یک خلأ و رسالت تاریخی وجود دارد و آن ضرورت پیوند میان «روانشناسی، دین و معنویت» است. بدین ترتیب یک خط پژوهشی تخصصی و نوین را در کشور دنبال کردیم.
حاصل این اهتمام، انتشار چندین اثر شاخص دانشگاهی بود؛ از جمله ترجمه و ویرایش علمی کتاب حجیم و مرجع«دین و معنویت در روان‌پزشکی و روانشناسی»در ۶۵۵ صفحه که بیش از ۷۰ صفحه منابع تخصصی آن را نیز برای تسهیل کار پژوهشگران در قالبی مجزا ارائه کردیم. همچنین کتاب مستقل«علم‌النفس از دیدگاه دانشمندان اسلامی (روانشناسی اسلامی)»را نگاشتم که حاصل چندین سال تدریس و پژوهش پیگیر است و خوشبختانه به چاپ چهاردهم رسیده و به عنوان متنی درسی و مرجع شناخته می‌شود.
در کنار این‌ها، کتاب ارزشمند«روانشناسی اجتماعی»را با همراهی زنده‌یاد دکتر رسول ربانی تألیف کردیم که مرجع درسی شد. کتاب‌های«روانشناسی رفتار ترس»و«روانشناسی رفتار جنسی»(که به چاپ هشتم رسید)، اثر ارزنده«روانشناسی کودکان با نیازهای ویژه و ناتوانی‌های یادگیری»با ترجمه مشترک همکار ارجمندم جناب آقای دکتر یارمحمدیان، کتاب«درمان مشکلات جنسی»با همراهی جناب آقای دکتر مجتبی طغیانی، و کتاب«شواهد تجربی حیات پس از مرگ»با همراهی جناب آقای دکتر قاسمیان‌نژاد، بخشی از این منظومه هشت-نُه جلدی هستند. این جریان‌سازی پژوهشی سبب شده است که امروز نیز عمده پایان‌نامه‌های ارشد و رساله‌های دکتری تحت راهنمایی بنده حول محور معنویت، دین، سلامت روانی و بومی‌سازی رویکردهای درمانی شکل بگیرد.
وضعیت علم روانشناسی در ایران و میزان انطباق آن با تحولات پرشتاب فرهنگی و جوانان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا توانسته‌ایم به سمت الگویی کارآمد و بومی حرکت کنیم؟
روانشناسی در ایران فراز و فرودهای زیادی را پشت سر گذاشته است. از زمانی که قانون تأسیس «سازمان نظام روانشناسی و مشاوره کشور» در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید، یک ساختارمندی قانونی پدید آمد. هرچند این سازمان در آغاز نواقصی داشت که برخی رفع شده و هنوز هم شالوده نظارتی و صنفی آن نیازمند استحکام، ارتقا و شفافیت بیشتری است تا کیفیت خدمت‌رسانی به جامعه ارتقا یابد.
اما در ساحت نظری، روانشناسی ما باید دو بال را به موازات هم پیش ببرد: نخست اینکه ما نمی‌توانیم پیشینه و دستاوردهای معتبر تجربی و کلاسیک دنیا را نادیده بگیریم؛ اما گام ضروری دوم، «بومی‌سازی» است. تاریخ تمدن ما مزین به آرای بزرگانی چون ابن‌سینا، فارابی و ابوحامد غزالی است که قرن‌ها پیش از پایه‌گذاری روانشناسی تجربی غربی، در رسائل «علم‌النفس» عمیق‌ترین و دقیق‌ترین نظریه‌پردازی‌ها را در باب قوای ادراکی، نفس و انگیزه‌های انسانی انجام داده‌اند. رسالت ما این است که با همکاری متقابل و هم‌افزای حوزه و دانشگاه، آزمون‌ها، پرسشنامه‌ها و پروتکل‌های مداخلاتی خود را متناسب با بافت بومی، ارزش‌ها و فرهنگ ایرانی–اسلامی تدوین و اعتبارسنجی کنیم؛ مسیری که خوشبختانه آغاز شده و باید با همت پژوهشگران جوان به سرمنزل مقصود برسد.
امروزه جوانان با پدیده‌هایی نوظهور نظیر اضطراب‌های مدرن و فشارهای متأثر از دنیای مجازی دست به گریبانند. از منظر روان‌شناختی، بارزترین آسیب نسل امروز را چه می‌دانید؟
بدون تردید، مهم‌ترین و شایع‌ترین آسیب در نسل کنونی، مسئله «اعتیاد رفتاری به فضای مجازی و گوشی‌های هوشمند» است. نوعی وابستگی مفرط شکل گرفته که اگر فرد برای لحظاتی از تلفن همراه جدا شود، گویی تعادل زیستی و روانی‌اش مختل می‌شود؛ پیمایش مداوم در صفحات وب و پرسه بی‌هدف در شبکه‌های اجتماعی، آسیب‌های شناختی و اتلاف وقت شدیدی را به بار می‌آورد.
با این وجود، نباید موضعی صرفاً سلبی گرفت. این فناوری‌ها خنثی و دووجهی هستند. گوشی هوشمند و رسانه مجازی هم می‌توانند مسیر انحراف فکری، اضطراب و گسست اجتماعی باشند و هم ابزاری برای شتاب‌بخشی به تحولات بزرگ علمی. ما شاهدیم درخشش امروز نخبگان ما در المپیادهای بین‌المللی، میادین ورزشی، هنر و معارف به کمک همین دسترسی‌های سریع به فناوری رخ می‌دهد. بنابراین راهکار کلیدی در این زمینه، «آموزش سواد رسانه‌ای، ارتقای خویشتن‌داری و نهادینه‌سازی فرهنگ مصرف بهینه» است تا نسل جوان بداند از این ابزار قدرتمند در جهت ارتقای فردی و علمی بهره بگیرد، نه اینکه اجازه دهد زندگی او به بند کشیده شود.
برخی از منتقدان معتقدند روانشناسی آکادمیک در ایران تا حدی دچار فربگی تئوریک و دور شدن از نیازهای کف جامعه شده است؛ آیا شما این نقد را وارد می‌دانید؟ برای پر کردن این شکاف چه سازوکاری باید اندیشید؟
به این صورت که بگوییم روانشناسی صرفاً در دانشگاه تئوری‌پردازی می‌کند و هیچ اثر عملی ندارد، قضاوت منصفانه‌ای نیست. امروزه صدها مرکز مشاوره فعال در سراسر کشور حضور دارند. شرط دریافت پروانه تخصصی از سازمان نظام، دارا بودن مدرک کارشناسی ارشد و دکتری و گذراندن مراحل ارزیابی است؛ بنابراین بدنه کارشناسی خدمات روان‌شناختی دقیقاً متصل به دانشگاه است.
هم‌اکنون همکاران روان‌شناس و مشاور ما در مدارس و آموزش‌وپرورش مشغول گره‌گشایی از افت‌های تحصیلی، تعارض‌های انگیزشی و هدایت تحصیلی هستند. در مراکز مشاوره، بار سنگینی از اختلافات زناشویی، بحران‌های خانوادگی و اختلالات شایع نظیر اضطراب، افسردگی، وسواس و پرخاشگری درمان و مدیریت می‌شود.
البته کاستی‌هایی هم داریم؛ هنوز برخی دانش‌آموختگان تجربه میدانی و عملی کافی ندارند و گاهی با رفتارهای غیرحرفه‌ای نیز مواجه می‌شویم. افزون بر این، اتصال دانشگاه با بخش «صنعت، کارآفرینی و سازمان‌های اجرایی» باید تعمیق یابد. از سوی دیگر، بخش عمده‌ای از کاهش این فاصله در گرو حمایت‌های اقتصادی است؛ از جمله «توسعه پوشش بیمه‌های پایه و تکمیلی برای خدمات روان‌شناختی و مشاوره‌ای» تا هزینه‌ها برای عموم مردم قابل دسترس شود. گرچه گام‌هایی در این حوزه برداشته شده، ولی تا نقطه مطلوب فاصله داریم.
نقش مراکز آکادمیک و نهادهای علمی در ارتقای بهداشت روان عمومی و پیشگیری از آسیب‌های کلان اجتماعی را چگونه ارزیابی می‌فرمایید؟
خوشبختانه نسبت به یک دهه گذشته، پیشرفت‌های بسیار ملموسی را شاهد هستیم. سازمان‌ها به اهمیت آموزش‌های روان‌شناختی پی برده‌اند و برای برگزاری کارگاه‌ها، آموزش کارکنان و طرح‌های پژوهشی کاربردی بودجه اختصاص می‌دهند. با این حال، نقطه‌ضعف عمده در «فاز اجرایی» است؛ بسیار اتفاق می‌افتد قراردادهای مطالعاتی منعقد می‌شوند اما نتایج آنها در میدان عمل پیاده نمی‌شوند.
ما باید به عنوان جامعه دانشگاهی به دستگاه‌های حمایتی نظیر سازمان بهزیستی در مدیریت بزهکاری‌ها، بازتوانی و کاهش انحرافات اجتماعی راهکارهای عملیاتی بدهیم؛ یا در مراکز تولیدی و صنعتی، پروتکل‌های تخصصی ارتقای بهره‌وری و سلامت سازمانی ارائه نماییم. ایجاد پل پایدار میان پژوهش و اجرا، وظیفه مشترک نهادهای سیاست‌گذار و دانشگاهیان است.
اگر این مجال برای شما مهیا می‌شد تا در سطح کلان، تصمیمی بنیادین برای تحول در نظام آموزش روانشناسی کشور اتخاذ کنید، اولویت نخست شما چه بود؟
رشته روانشناسی امروزه به شاخه‌های متکثر و ارزشمندی همچون روانشناسی بالینی، صنعتی و سازمانی، علوم شناختی، کودکان استثنایی، شخصیت، روانشناسی سلامت و روانشناسی مثبت‌گرا با رویکرد اسلامی و دینی منشعب شده است.
اگر قرار بر تصمیمی راهبردی باشد، اولویت نخست من «دانشجوپروری کیفی، اخلاق‌محور و اعتلای روانشناسی بومی و فرهنگی» خواهد بود. ما نیاز مبرم داریم افرادی را در دانشگاه‌ها پرورش دهیم که در تراز بالایی از وجدان حرفه‌ای، تعهد اخلاقی، سلامت معنوی و تسلط علمی باشند. غربالگری علمی و توانمندسازی عملی دانشجویان در کنار توسعه رویکردهای متناسب با فرهنگ ایرانی–اسلامی، همزمان با بهره‌گیری هوشمندانه از تجارب جهانی، باید در رأس برنامه‌ریزی‌های وزارت علوم و شورای تحول علوم انسانی قرار گیرد.
به عنوان آخرین کلام؛ برای دانشجویان پرشور، دانش‌پژوهان و علاقه‌مندان به علم روانشناسی در دانشگاه اصفهان، چه پیامی به یادگار دارید؟
بهترین کلام و جامع‌ترین منشور، همان رهنمود ارزشمندی است که رهبر معظم انقلاب خطاب به جوانان و نسل دانشجو فرمودند؛ یعنی پایبندی به سه اصل بنیادین: «تحصیل، تهذیب و ورزش».
- تحصیل: یعنی عمیق و اصولی درس خواندن، فهم دقیق متون و تسلط کامل بر علوم روز.
- تهذیب: یعنی خودسازی نفس، صیانت از تقوا، مدارای اخلاقی و شفافیت باطن.
- ورزش: یعنی ساختن جسمی سالم، پویا، باطراوت و قدرتمند.
جوانان، پیشران‌های واقعی رشد و اقتدار کشور در عرصه‌های علم، فرهنگ، دین و صیانت از هویت ملی هستند. توصیه برادرانه من به همه دانشجویان عزیز این است که برای عمر و لحظات زندگی خود ارزش قائل شوند. «مدیریت زمان» را به یک ارزش و فرهنگ فردی بدل سازید. دانشجوی ما باید زندگی خود را بر پایه یک نقشه راه مشخص و در سه افق کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت سامان دهد. اگر اهداف متعالی، برنامه‌ریزی منضبط و انگیزه درونی با هم آمیخته شوند، بی‌شک آینده‌ای درخشان و امیدبخش پیش روی جوانان این مرز و بوم خواهد بود.
نظر دهید