روابط عمومی

شايد براي اينكه بتوانيم تحليل درستي از انقلاب اسلامي داشته باشيم، نخست بايد  نگاهي هر چند گذرا به روند حركت هاي آزاديخواهانه ايرانيان در يكصدو پنجاه سال گذشته ايران بيندازيم . حركتي كه ريشه  در شكست هاي انان در مقابل روسيه دارد. شكستهايي كه در نهايت منجر به از دست رفتن حاصلخيزترين ايالات ايران شد و علاوه بر آن  دو قرار داد به نام هاي گلستان و تركمنچاي به ايرانيان تحميل گرديد، قراردادهايي كه به نوعي نقشه راه روسها و بعدها انگليسي ها شد براي استعمار بلند مدت و ناپيداي اين سرزمين. ولي از همان زمان بسياري از ايرانيان كه تمدن صفوي را تجربه كرده و شاهد آثار فوق العاده آن دولت در شهرهاي مختلف بودند، از خود مي پرسيدند كه چه چيزي موجب شده است كشوري كه  روزگاري در زمره  بزرگترين امپراطوري هاي جهان بود، امروز بازيچه دستان دو كشور تازه به دوران رسيده روس و انگليس باشد؟ به گمان نگارنده يكي از مهمترين، چالشهاي ايرانيان در آن زمان، مستند شدن، حقارت ايرانيان در اين دو قرار بود. كه هر چه زمان گذشت نه تنها بهبود پيدا نكرد، بلكه همچون ننگي بر پيشاني تاريخ معاصر ايران حك شد و به مرور تبديل شد به يكي از دردناكترين زخمهاي كهنه تاريخ ايران.


{mosimage}

\r\n

در بر خورد با چنين مسئله اي نخبه گان ايراني راه حل هاي متعددي را بر گزيدند:

\r\n

‘گروه اول كساني بودند  به جاي ادامه مبارزه راه حل را در آن ديدند كه با پاك كردن صورت مسئله به گذشته اي بسيار دور بگريزند، آنان سعي كردند با بيان عظمت گذشته و انداختن گناه اين شكست به گردن اسلام و مسلمين، بر روي اين زخم ناسور خود مرهم بگذارند و نكته قابل تامل  اينكه  دولتهاي روسيه و انگليس،هم  به اين وضعيت دامن زده و داروهاي اين درمان استعماري( يعني فرار به گذشته بسيار دور) را توسط مراكز شرق شناسي خود توليد كرده و در ابتدا به صورت رايگان و سپس با قيمت هاي كلان در اختيار ايرانيان قرار  دادند و اميد داشتند كه به اين ترتيب، با مخدري به نام «تاريخ مجد و عظمت ايرانيان» درد ناشي از تحقير شدن آنان  را تسكين دهند.در نهايت آنان اسلام را مقصر قلمداد كرده و با همه توان خود به جنگ با آن بر خواستند.

\r\n

گروه دوم: اتفاقا اين گروه بر عكس گروه اول تصور مي كردند كه علت شكست ايرانيان را بايد، در جدا شدن آنان از فرهنگ اسلامي و روي آوردن آنان به استعمار گران خارجي دانست. آنان معتقد بودند كه غرب با شكست ايرانيان، جرات را از آنان گرفته و موجب شده است كه آنان از خويشتن اسلامي خويش جدا شوند.  و آنان بر اين تفكر پاي مي فشردند كه تنها راه رهايي ايران بازگشت به اسلام مي باشد. آنان پذيرش كاپيتولاسيون و نفوذ غربيها را تحت نهادهاي آموزشي مانند مسيونري و... را نمي پذيرفتند. با تمام وجود با تلاشهاي غربگرايانه، اين گروه به مبارزه بر مي خواستند. كه روحانيون در راس چنين گروه هايي قرار داشتند.

\r\n

گروه سوم: گروه سوم كه شيفته تمدن غربي بودند، معتقد بودند كه براي رسيدن به توسعه بايد، از فرق سر تا نوك پا فرنگي شد. اين گروه تصور مي كردند با فرستادن دانشجو به خارج از كشور و يا ايجاد مراكز آموشي به سبك مغرب زمين مي توانند دانش غرب را به ايراني بياورند كه فرهنگ اصلي آن هنوز بر مبناي ساختارهاي ايلي و قبيله اي استوار بود. آنان مفتون انقلاب فرانسه و امريكا بودند. آنان  بين مسلمان بودن و مدرن شدن منافاتي نمي ديدند لذا راه حل هاي ميانه اي را پيشنهاد مي دادند. مانند مستشارالدوله كه به تفسير ايات قران بر اساس قانون حقوق بشر فرانسه پرداخت. 

\r\n

در اين ميان :  نخبه گان گروه هاي مختلف از دولتمردان قاجاري انتظار داشتند كه براي اصلاح اين اوضاع با تمام توان وارد ، صحنه شده و با اقدامات به موقع به اين تحقير تاريخي  كه با پذيرش قرار دادهاي تحميلي توسط اين دولت قاجار تداوم پيدا كرده بود، پاسخ گو باشند. ولي نه تنها دولت قاجار حاضر نبود، و يا قادر نبود در اين جهت كاري انجام دهد بلكه با حمايت دولتهاي خارجي به سركوب نيروهاي اصلاح طلب( طيف هاي مختلف) پرداختند.


{mosimage}



در اين ميان گروه هاي مذهبي به رهبري علما و روشنفكران ازاديخواه، رهبري مردم را به دست گرفته و تلاش كردند از طريق ، منابر و روزنامه ها و برگزاري مراسم مذهبي و يا نشست هاي سياسي حكومت را وادار كنند تا به خواسته آنان تن درداده از مواضع استبدادي خود دست بكشد.. ولي مقاومت حكومت ، منجر به اعتراض هاي خونين مردمي شد كه سر انجام اين مبارزات كه توسط روحانيون و بخشي از روشنفكران متعهد رهبري مي شد، حكومت قاجار را وادار كرد، با به رسميت شناختن حقوق ملت ايران فرمان مشروطه را امضا كندبراي اولين بار در تاريخ ايران نخستين مجلس مردمي تشكيل شد ولي به دلايل متعدد، از جمله به توپ بستن مجلس شوراي ملي، انقلاب مشروطه نتوانست به اهداف خود كه در راس آن، انجام امور بر اساس قانون بود دست يابد و سرانجام رضا خان مير پنج كه كار خود را پايين ترين رده هاي قزاقي شروع كرده بود ، به صورت برق آسايي با حمايت برخي دولتهاي خارجي، نيروهاي غربگرا و باستانگرا توانست در راس قدرت  قرار گيرد. او در سال 1299 هـش با كودتايي بدون خونريزي و با همكاري روزنامه نگاري به نام سيد ضيا كه نمايندگي برخي اين گروه ها را يدك مي كشيد، زمام امور را در دست گرفت. او با همكاري يك اطاق فكر قوي، با سرعتي باور نكردني مقاماتي مانند فرماندهي ارتش ، رياست دولت  را در اختيار گرفت و سرانجام با كمك ارتش و  وارد كردن نمايندگان دست نشانده به مجلس پنجم، و به آشوب كشيدن مصنوعي جامعه، شرايط را به انجا كشاندكه مجلس پنجم علي رغم برخي مخالفت ها ، راي به انقراض سلسله قاجار داده و سلسله جديدي به نام پهلوي را بنياد نهاد كه در واقع تداوم همان حكومت استبدادي قاجار ي بود، با اين تفاوت كه اگر دولت قاجار وابسته به روس بود، اين حكومت جديد وابسته و به نوعي دست نشانده  انگليس شمرده مي شد.


{mosimage}

\r\n

به اين ترتيب مبارزات مردم ايران باز هم به  نتيجه نرسيد و يك استبداد جديد، جايگزين استبداد كهنه و قديمي قاجار ها نشست.  ولي باز هم همان داستان تكرار شد. و علي رغم همه هزينه هايي كه پهلوي اول براي ايجاد ارتش جديد كه مهمترين تكيه گاهش در كشور بود، بيشترين هزينه ها را متحمل شد و آنچنان آن را به رخ جامعه مي كشيد كه گويا ارتشي شكست ناپذير است ولي اين ارتش به دليل فقدان پايگاه مردمي با  نخستين حملات متفقين در شهريورماه يكهزار سيصدو بيست شمسي، شكست خورده و شيرازه اش از هم پاشيد و هر كدام از فرماندهانش به سويي گريختند و شخص رضا شاه نيز از سلطنت خلع و به جزيره بي اب و علف موريس تبعيد گرديد و   كشور ايران بار ديگر خود را در حالت اشغال، شكست ، تحقير، تحميل كاپيتولاسيون، دخالت خارجي و هزار مصيبت ديگر ديد، باز هم از خود پرسيد كه علت اين وضعيت چيست؟ باز هم پاسخ اين بود كه وجود حاكميت ديكتاتوري و دخالت كشورهاي خارجي و رواج  فرهنگ غربي  عامل عقب ماندگي اين كشور مي باشد. لذا اين بار نيز با شعار آزادي از استبداد ، و بازگشت به فرهنگ اصيل اسلامي به مبارزه با حكومت پهلوي بر خواستند كه در اين ميان دانشگاه ها به عنوان مدرنترين نهاد آموزشي كشور كه بالاترين ضريب تحصيلكردگان كشور را دارا بود، به يكي از مهمترين پايگاه هاي اعتراضي عليه حكومت پهلوي تبديل شدند و در اين ميان در تظارهات  اعتراضي به حضور نيكسون رئيس جمهور امريكا در ايران براي اولين بار تعدادي از دانشجويان دانشگاه تهران به شهادت رسيدند. مخصوصا بعد از كودتاي 28 مرداد 32 دخالت امريكا در ايران به حدي رسيد كه با شاه ايران مانند يكي از حاكمان ولايات خود رفتار مي كردند و حتي بدتر، زيرا ايران با پذيرش قوانين كاپيتولاسيون، حاضر شده بود به بدترين تحقير ها تن دردهد. و اين همان اعتراضي است كه امام خميني به شاه ايران داشت كه چرا  حاضر نيست براي خود و كشورش ارزش قايل شده دست از نوكري امريكا بردارد. به هر هر حال حوزه هاي علميه و دانشگاه ها به دليل وجود خيل عظيمي از جواناني كه خواستار تغييرات بودند تبديل شدند به كانون مبارزات ضد رژيم پهلوي.


{mosimage}

\r\n

حكومت نيز تلاش نمود با استفاده از ساواك و همه گونه ابزارهاي سركوب و شكنجه اعتراضات را خاموش كند ولي با بازداشت هر دانشجو تعداد بيشتري عليه حكومت بسيج مي شدند، به طوري كه در سالهاي آخر زندانهاي رژيم پر شده بودند از دانشجويان ، اساتيد، علما و معترضاني كه بزرگترين جرمشان اين بود كه خواستار ازادي بيان ، ازادي انتقاد و اجراي قوانين حكومت مشروطه بود. ولي   از آنجا كه رژيم به هيچ كدام از اين خواسته ها پاسخ نداد، رهبران مذهبي و ملي ، حوزوي و دانشگاهي با پذيرش رهبري آيت الله خميني ( ره) به صورت قدرت واحدي درآمده و بر خلاف همه تئوري انقلابي آن روزگار كه منتظر انقلاب ماركسيستي بودند ، انقلابي مذهبي در ايران شكل گرفت. كه مي توانست براي همه كشورهاي جهان سوم به ويژه كشورهاي اسلامي الگوي مناسبي باشد. زيرا اين مدل از انقلاب بر انديشه خدا محوري و مردم سالاري متكي بود و لزومي نمي ديد خود را تحت حمايت كشورهاي بزرگي صاحب ايدوئولوژي ان روزگار مانند، چين، شوروي، وي .. قرار دهد. و اين همان اصل نه شرقي و نه غربي،  به عنوان يكي از شعارهاي انقلاب اسلامي بود.  شعاري كه هنوز هم داراي جاذبه فراواني  مي باشد. به هر حال اگر جمهوري اسلامي بتواند به اهدافي كه در سال 57 ترسيم نمود يعني استقلال ( سياسي، اقتصادي، اجتماعي) آزادي ( از ظلم، فقر، جهل) جمهوري اسلامي ( مردم سالاري بر اساس تفكر اسلامي) جامه عمل بپوشاند مي تواند براي كشورهاي اسلامي كه از استبداد، استعمار به ستوه آمده اند و حاضر نيستند خود را عبد و عبيد ايسم هاي مختلف قرار دهند. به صورت الگويي قابل اجرا درآيد.

\r\n

{mosimage}


 

\r\n

دكتر مرتضي دهقان نژاد عضو هيات علمي گروه تاريخ