گفتوگوی اختصاصی با دکتر سید مهدی امامی جمعه، استاد شاخص دانشکده الهیات و معارف اهلبیت(ع) دانشگاه اصفهان
از سنگرهای ایثار تا افقهای حکمت اجتماعی؛ رسالت استاد فراتر از مرزهای اداری است
سلوک فکری و سنت دانشگاهی در دیار اصفهان همواره بر بستر سنتهای عمیق حکمی، دقتهای ریاضیگونه و پیوند وثیق میان اندیشه و عمل بالیده است. یکی از چهرههای برجسته، ژرفاندیش و در عین حال متواضع این عرصه، دکتر سید مهدی امامی جمعه، استادتمام گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان است.
ایشان که بهتازگی از سوی ریاست دانشکده الهیات و معارف اهلبیت(ع) به شایستگی به عنوان «استاد شاخص دانشکده» معرفی شدهاند، کارنامهای درخشان و چندبعدی دارند؛ از جانبازی و ایثارگری در حماسه عملیات کربلای ۵ و شاگردی در محضر قلههای حکمت و فقاهت معاصر گرفته تا کسب عنوان صاحب نظریه برتر در جشنواره بینالمللی فارابی و تمرکز دهساله بر تدوین بنیانهای نظری «فلسفه اجتماعی حکمت متعالیه».
به گزارش پایگاه خبری دانشگاه، در این گفتوگوی تفصیلی، فراز و فرودهای مسیر علمی، هندسه فکری، آسیبشناسی آموزش عالی، الگوی زیست استادی و توصیههای اخلاقی و روششناختی این استاد پیشکسوت را به نظاره نشستهایم.
مشروح مصاحبه:
جناب آقای دکتر امامی جمعه، ضمن سپاس از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید، مخاطبان دانشگاهی بسیار علاقهمندند با سرآغاز و سیر تحول زیست علمی شما بیشتر آشنا شوند. جرقه ورود شما به حوزه اندیشه، فلسفه و کلام اسلامی چگونه زده شد و چه نقاط عطفی مسیر شما را از دوران تحصیل تا کسوت هیئت علمی دانشگاه اصفهان رقم زد؟
پیش از هر سخن، بر خود فرض میدانم از درایت و اهتمام مدیریت دانشگاه اصفهان و روابط عمومی محترم تقدیر کنم که با ارج نهادن به تلاشهای علمی اعضای هیئت علمی، بستر دلگرمی و تقویت سرمایههای نمادین دانشگاه را فراهم میآورند.
آغاز پیوند فکری من با ساحت کلام و تفکر فلسفی، به دوران تحصیل در مقطع راهنمایی بازمیگردد. در آن سالها، پارهای پرسشهای بنیادین برای من ایجاد شد که از سطح کنجکاویهای معمول فراتر رفت و به «دغدغه وجودی» تبدیل گشت؛ دغدغهای که مرا به وادی مطالعات وسیع و مستمر کشانید. آن روزگار—که مقارن با سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بود—موج مباحث ناظر به نظریه تکامل داروین و نسبت آن با باورهای دینی، توحید و خلقت انسان، از مباحث پردامنه فکری بود. بنده نیز با توجه به گرایشها و ریشههای مذهبی، با این چالش فکری مواجه شدم و تلاش برای گرهگشایی از آن، باب کاوشهای گستردهتر پیرامون توحید، نبوت و امامت را گشود.
از سوی دیگر، ورود من به رشته ریاضیفیزیک در مقطع دبیرستان، اثری دیرپا بر ساختار ذهنیام بر جای نهاد؛ ذهن من با منطق استدلالی و دقتهای ریاضی خو گرفت و از آن پس، پاسخهای اقناعیِ صرف یا مبهم مرا سیراب نمیکرد. در نتیجه، به سراغ خوانش انتقادی آثار برجسته فکری آن زمان رفتم.
نقطه عطف این دوران، در سال سوم دبیرستان و با کشف منظومه فکری شهید آیتالله مرتضی مطهری رقم خورد. اسلوب شهید مطهری برای ذهن استدلالگرای من آرامشبخش و راهگشا بود؛ زیرا ایشان ابتدا صورتمسئله را با تعمّقی بینظیر صورتبندی و ابعاد آن را موشکافی میکردند و سپس با برهانی استوار به پاسخ مینشستند. انس عمیقی میان من و قلم ایشان پدید آمد؛ هرچند در ابتدا فهم برخی کتب نظیر اثر پنججلدی «اصول فلسفه و روش رئالیسم» فراتر از بضاعت علمیام بود، اما متوقف نشدم و پلهپله با مطالعه متون سهلتر، سطح تفکر خود را ارتقا دادم تا تسلط بر مباحث دشوارتر میسر گردید.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تعطیلی مقطعی دانشگاهها در ایام انقلاب فرهنگی، عازم خدمت سربازی شدم. اشتیاقم به دانستن چنان بود که از تمام فراغتهای پادگانی بهره میبردم. حتی به خاطر دارم در سالهای ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۰ که در اردستان و در ژاندارمری خدمت میکردم، خانواده برای انتقال من به اصفهان تلاش کردند، اما صراحتاً مخالفت کردم و گفتم حضور در زادگاه و رفتوآمدهای روزمره مرا از فرصت ناب مطالعه فارغالبال محروم میسازد!
پس از سربازی، با شرکت در آزمون ورودی «دانشگاه شهید مطهری» (مدرسه عالی)، مسیر آکادمیک آغاز شد. به مدت هشت سال در موقعیت توأمان «دانشجو-طلبه» زیستم؛ دورانی پربرکت که محضر طیف گستردهای از استوانههای علمی و حکمی را درک کردم؛ بزرگانی در ساحت دانشگاه و حوزه همچون دکتر غلامرضا اعوانی، دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی، مرحوم دکتر احمد احمدی، مرحوم دکتر کریم مجتهدی، دکتر عبدالکریم سروش، و آیات عظام سید رضی مرعشی شوشتری، سید محمد موسوی بجنوردی و محمد امامی کاشانی. مواجهه بیواسطه با تکثر مکاتب و تضارب آراء، قریحه سنجشگری، مقایسه تطبیقی و استدلالورزی را در من صیقل داد.
سپس در مقطع دکتری دانشگاه تربیت مدرس پذیرفته شدم و از محضر استادان برجستهای چون دکتر لطفالله نبوی و دکتر ضیاء موحد در شاخههای منطق ریاضی و منطق جدید بهره بردم که ساختار برهانی تفکرم را تعمیق بخشید. سرانجام، با توفیق الهی به عضویت هیئت علمی دانشگاه اصفهان درآمدم و اکنون بالغ بر ۲۸ سال است که در این سنگر علمی به تدریس و پژوهش اشتغال دارم. افزون بر این، در تمام این سالها ارتباط وثیقم با حوزههای علمیه اصفهان تداوم یافت و برگزاری حلقههای درسی با طلاب مستعد و نقدپذیر، نقشی تعیینکننده در باروری، پویایی و زایندگی فکری بنده ایفا کرد.
در خلال مرور سوابق شما، نامتان در زمره ایثارگران دفاع مقدس نیز میدرخشد؛ روایتی که کمتر به تفصیل درباره آن سخن گفتهاید. این بخش از زیستنامه شما چگونه شکل گرفت؟
حضور در جبهه را تکلیفی وجدانی و توفیقی الهی میدانم. در دوران سربازی، اعزام به خطوط مقدم از پاسگاهها اجباری نبود، بلکه مبتنی بر داوطلبی بود و به فضل خداوند توفیق حضور داوطلبانه را یافتم. بعدها نیز اشتیاق جهاد تداوم داشت تا اینکه در زمستان سال ۱۳۶۵، توفیق حضور در مرحله دوم عملیات ظفرمند «کربلای ۵» در منطقه شلمچه نصیبم شد.
در سپیدهدم پس از شب حمله، بر اثر اصابت ترکش خمپاره از ناحیه پا مجروح شدم و این افتخار و مدال جانبازی به عنوان یادگاری از آن حماسه جاویدان بر جان و تنم نشست؛ انشاءالله که به کرم الهی مورد قبول درگاه حق واقع شود.
صمیمانه انتخاب شایسته حضرتعالی را به عنوان «استاد شاخص دانشکده الهیات و معارف اهلبیت(ع)» تبریک عرض میکنیم. کسب این عنوان در امتداد دستاوردهای درخشان شما بهویژه برگزیده شدن به عنوان صاحب «نظریه برتر» در جشنواره بینالمللی فارابی چه بازتاب و ارزیابی درونی در شما پدید آورده است؟
در وهله نخست، چنین رخدادهایی نمایانگر نگاه روشن و قدرشناسی نظام دانشگاهی، مدیریت دانشکده و اعضای محترم گروه است. هنگامی که یک محقق درمییابد مساعی و سالها دودچراغخوردن او در تراز دانشگاهی دیده و ارزیابی منصفانه میشود، روحیهای مضاعف، امیدواری و پشتگرمی عمیقی پدید میآید. این رویدادها خستگی جسمانی ناشی از کارهای متراکم را میزداید؛ گرچه کار پژوهشی برای کسی که با عشق و تعلق خاطر وارد این میدان شده باشد، ذاتاً خستگیناپذیر است، اما مواجهه با قدرشناسی نهادی، حس شکرگزاری به درگاه ایزد منان و امتنان از مدیران و همکاران گرامی را در انسان دوچندان میسازد.
از دیدگاه شما به عنوان یک استاد پیشکسوت، چه شاخصها، مبانی و سبک آموزشی و زیستی است که شأن یک مدرس دانشگاه را از کسوت یک «کارمند علمی» متمایز ساخته و او را به جایگاه «استاد شاخص» میرساند؟
محوریترین اصل از نگاه من این است که «معلمی و استادی در دانشگاه، نباید شغل تلقی شود.» اگر کسوت استادی در حد یک حرفه اداری و با منطق کارمندی نگریسته شود، آغاز زوال دانشگاه است. تفاوت بنیادین استاد دانشگاه با کارمندان شریف نهادها در این نکته نهفته است: کارمند اداری با پایان ساعت موظف و خروج از اداره، پرونده کار را میبندد و به فراغت میرسد؛ اما برای یک استاد دانشگاه، خروج از دانشکده و ورود به منزل، درست سرآغاز شیفت اصلی فعالیت است؛ یعنی تازه زمان ژرفاندیشی، رصد تحولات علمی، مطالعه، بازبینی متون، پژوهش و نگارش فرا میرسد.
شاخصه دوم، «شیوهداری کلاس به مثابه دیالوگ» است. رویکرد مونولوگ—که در آن استاد متکلموحده و ناقل یکسویه محفوظات است و دانشجو صرفاً مستمع، تقریرنویس و امتحانیِ نمره—ناکارآمدترین و مخربترین سبک تدریس است که هر دو سوی تعلیم را دچار خمودگی و ایستایی میسازد. کلاس باید بستر گفتوگو، پرسشانگیزی، نقادی و اظهارنظر صریح باشد. در این بدهبستان فکری و همافزایی طرفینی، چه بسا استاد نیز از نگاه نو و اطلاعات بکر نسل جوان متنعم شود.
مولفه سوم، «همنوایی مستمر با لبههای علم و تحقیق مداوم» است. تکرار بدون تغییر سرفصلهای ثابت آموزشی طی پنج یا ده سال، باتلاق جمود است. استاد پویا پیوسته خود را نو به نو میسازد؛ بهویژه در ساحت فلسفه و کلام اسلامی، او باید به کشف و استخراج پیوندهای انضمامی میان معارف حکمی با دستاوردهای نوین علوم دیگر—از فیزیک بنیادین و کیهانشناسی گرفته تا علوم اجتماعی، روانشناسی و علوم تربیتی—همت گمارد. این ارتباط میانرشتهای، فلسفه را از عزلت انتزاع رهانیده و آن را کاربردی، روزآمد و پاسخگوی نیازهای واقعی میسازد.
در شرایطی که نظام آموزش عالی با تغییرات فرهنگی و نسلی روبهروست، پیوند عاطفی و علمی استاد و دانشجو چه نقشی در شادابی کلاس ایفا میکند و الگوی شخص شما در این حوزه چیست؟
پیوند عاطفی، بستر روانی و تسهیلکننده جذب علمی است. دانشجو اگر در محضر استاد احساس امنیت روانی، کرامت و راحتی نکند، دغدغههای اصیل فکریاش شکوفا نخواهد شد. من در آغاز هر نیمسال تحصیلی صراحتاً به دانشجویانم تأکید میکنم که مجازند در هر لحظه حتی سخن مرا قطع کرده و اشکال، پرسش یا نقد خود را در کمال آزادی مطرح کنند.
متأسفانه یکی از آسیبهای ملموس عصر حاضر، فروکاسته شدن روحیه پرسشگری و مطالعه و تحقیقِبه «صرفاً پاس کردن واحدها»ست. اگر دانشجو احساس نکند که علم با سرنوشت فکریاش پیوند خورده، دچار رخوت میشود. اما هرگاه استاد با گشودگی، پابه پای دانشجو گام بردارد و زمینه دیالوگ را بگشاید، حتی دانشجویان کمانگیزه نیز به میدان مشارکت کشیده میشوند. اعتقاد راسخ دارم که نقش ارتباط عاطفی و تکریم انسانی دانشجو، همسنگ و در مواردی حتی مقدم بر مهارتهای آموزشی صرف است.
جمع میان تدریس پرشور و نظریهپردازیهای سترگ که به ثمر نشستن آن را در جشنواره بینالمللی فارابی شاهد بودیم معمولاً کار دشواری است. سازوکار شما برای تعادلبخشی میان این دو ساحت چه بوده است؟
این تعادل حاصل یک مثلث انضباطی است که همواره رعایت آن را مقدم بر هر توصیهای به دانشجویانم، بر خود لازم شمردهام: ۱. هدفمندی، ۲. نظم ساختارمند و ۳. برنامهریزی مکتوب.
اگر این ساختار حاکم باشد، دسترسی به مطالعات جنبی و کارهای عمیق پژوهشی میسر میشود. تجربه شخصی من طی این دههها، ابتناء بر یک الگوی سهلایه برنامهریزی مکتوب بوده است:
- برنامهریزی بلندمدت (پنجساله): تعیین چشمانداز کلان فکری و مقاصد جامع پژوهشی.
- برنامهریزی میانمدت (یکساله): تجزیه هدف پنجساله به پنج برش منطقی سالانه.
- برنامهریزی کوتاهمدت (فصلی و سهماهه): تقسیم هر سال به چهار بازه مشخص عملیاتی با ارزیابی پیوسته مکتوب.
مکتوب کردن اهداف، ضمانت اجرایی و تعهد روانی ایجاد میکند. به واسطه این انضباط آهنین بود که توانستم در تمام این ۲۸ سال، پیوند استواری میان تدریس دانشگاهی، حضور در حوزه علمیه، امور خانوادگی و تحقیقات سنگین تئوریک پدید آورم، بدون آنکه یکی قربانی دیگری گردد.
در تلاطم مسائل فرهنگی و اجتماعی معاصر، اساتید علوم انسانی و معارف اسلامی چه رسالتی بر عهده دارند؟ چگونه میتوان پلی مستحکم میان سنت فلسفی-کلامی و پرسشهای نسل نو برقرار ساخت؟
رسالت استاد علوم انسانی و بهویژه حکمت و کلام اسلامی، هرگز در حصار تنگ سرفصلهای مصوب آموزشی محدود نمیشود؛ ما دارای «مسئولیت خطیر اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و تمدنی» هستیم. اندیشمند مسلمان باید فراتر از انتزاعات ذهنی، دغدغهمند دردهای مدنی و تمدنی جامعه خویش باشد.
تحقق این مهم مشروط به بازنگری در ساحتهای فلسفه اسلامی است. متأسفانه سالهاست سنت آموزش فلسفه در دانشگاه و حوزه، در انحصار مباحث متافیزیکی، وجودشناسی محض و الهیات بالمعنیالاخص باقی مانده است. این در حالی است که قلههای حکمت ما—نظیر فارابی و به تعبیری دقیقتر ملاصدرا—ظرفیتهای بیبدیلی در باب «فلسفه اجتماعی» دارند که سالها مغفول مانده بود.
ما در طول یک دهه پژوهش متمرکز، بر استخراج و احیای ابعاد نظری «فلسفه اجتماعی حکمت متعالیه» تمرکز کردیم تا نشان دهیم با تکیه بر اصول صدرایی میتوان تحلیلی بنیادین، کارآمد و عمیق از رخدادها، ساختارها و بحرانهای اجتماعی زمانه به دست داد. ثمره این تلاش مستمر دهساله، تألیف اثری مبسوط با عنوان «درآمدی بر فلسفه اجتماعی حکمت متعالیه» در ۱۰ فصل و بیش از ۵۰۰ صفحه بود؛ اثری که شالوده آن به عنوان «نظریه برتر» در جشنواره بینالمللی فارابی مورد تقدیر و پذیرش جامعه علمی قرار گرفت.
با توجه به کارنامه پژوهشی پربارتان، اگر ممکن است به مهمترین آثار مکتوب و پروژههای تألیفی حضرتعالی نیز اشارهای داشته باشیم.
علاوه بر کتاب یادشده، مسیر تألیفات من از میانه دهه هشتاد با رویکرد به ابعاد کمترکاویدهشده سنت حکمی شکل گرفت:
- «فلسفه هنر در عشقشناسی ملاصدرا» (تألیف ۱۳۸۵): اثری که رویکردی نو به نظریه هنر از منظر حکمت متعالیه داشت و با استقبال جامعه علمی به چاپ سوم رسید.
- «سیر تحول مکتب فلسفی اصفهان از ابنسینا تا ملاصدرا» (تألیف ۱۳۹۱): کاوشی جامع در جغرافیای فکری و سنت عقلانی مکتب اصفهان که این اثر نیز در چاپ سوم قرار دارد.
- «تکامل در برزخ و آخرت»: پژوهشی کلامی-حکمی که به صورت مشترک با خانم وداد به نگارش درآمد.
- «شهود زیبایی و خلق اثر هنری»: اثر دیگری در حوزه حکمت هنر و زیباییشناسی که برای سومین نوبت تجدید چاپ شد.
- «درآمدی بر فلسفه اجتماعی حکمت متعالیه»: کتاب شاخص اخیر و اثر مبنایی نظریه برگزیده جشنواره فارابی.
افزون بر این، دو اثر دیگر نیز مراحل فنی و چاپ را سپری میکنند که امید است بهزودی منتشر شوند:
- کتاب «فلسفه زیباییشناسی و حکمت هنر در الهیات قرآنی» (در دست چاپ، تا پایان سال جاری).
- کتاب «ملاصدرا و نقش عشق و زیبایی در تعالی جامعه و خانواده» (پیشبینی انتشار در اوایل سال آینده).
البته طرحها و آثار دیگری نیز در دست تدوین است که در زمان مناسب به جامعه اندیشگاهی تقدیم خواهد شد.
به عنوان استادی پیشکسوت، چه رهتوشه و درس اخلاقی و علمی برای دانشجویانی دارید که تازه در آغاز شاهراه پژوهش ایستادهاند؟
نخستین نکته، «درک منزلت و قدر رشته تحصیلی» است؛ بهویژه در ساحت فلسفه و کلام اسلامی. همواره به دانشجویانم گوشزد میکنم که فلسفه مساوی با تفکر، پرسشگری نقادانه و صورتبندی دقیق مسائل است. اینها مهارتهایی صرفاً برای اخذ مدرک دانشگاهی نیستند؛ اگر کسی ذهنی فلسفی، تحلیلگر و انتقادی پرورش دهد، در تمام ارکان و مقاطع حیات فردی و زیست اجتماعی خویش، قدرت تشخیص درست و تصمیمگیری صائب خواهد داشت.
اما اساسیترین گوهر اخلاقی در حیات یک پژوهشگر، «تواضع علمی» است. انسان هر اندازه در میدان علم پیش رود، باید ادراک عمیقتری از جهل خویش بیابد. به بیان ریاضی، اگر کل مجهولات جهان را در مخرج کسر قرار دهیم که بینهایت است، هر مقدار معلومات که در صورت کسر قرار گیرد، حاصل این کسر ریاضی برای همیشه «صفر» خواهد بود.
وقتی پژوهشگر بداند که دانایی او در قیاس با بینهایت نادانستهها عملاً هیچ است، ریشه کبر و غرور در جانش میسوزد و با طهارت باطن، روحیه آموختن همیشگی و فروتنی در برابر حقیقت، مسیر کمال را میپیماید.
توصیه ویژه شما به اعضای هیئت علمی جوان که بهتازگی پای در عرصه استادی دانشگاه نهادهاند چیست؟
مهمترین سرمایه، داشتن «عشق سوزان به تدریس و پژوهش» و دغدغهمندی مستمر نسبت به رشته تخصصی است. استاد جوان نباید رابطه خود را با پژوهش و بهروزرسانی دانستهها بگسلد.
علاوه بر این، توصیه اکید من به همکاران جوانم، «اهتمام مستمر به گفتوگوی علمی» است. ایشان باید همواره با استادان باسابقه و پیشکسوت در تعامل، هماندیشی و نقد متقابل باشند. تبادل تجارب میاننسلی و سنت مباحثه، راهبردی بیبدیل برای پیشگیری از انزوای فکری و تضمین بالندگی دانشگاه است.
به عنوان پرسش پایانی، احراز عنوان پرشأن «استاد شاخص دانشکده» در کنار کسب افتخارات ملی، چه افقها، تعهدات و مسئولیتهای تازهای در افق پیش روی شما میگشاید؟
بیتردید کسب چنین عناوینی احساس مسئولیت انسان را سنگینتر و خطیرتر میسازد. از سویی خرسند و شاکرم که نهاد دانشگاه زحمات فرزندان خود را رصد میکند و این خود انگیزاننده است، اما از سوی دیگر و از همه مهمتر، همواره با خود تکرار میکنم که: «این عناوین نباید توقفگاه باشند.»
استاد نباید گمان کند با نیل به چنین افتخاراتی به پایان خط رسیده و کار پایان یافته است؛ برعکس، این عناوین تنها یک «ایستگاه میانی» برای تجدید قوا و سکوی پرتابی به سوی اهداف بلندترند. کارهای انجامگرفته در قیاس با رسالتهای برزمینمانده و پژوهشهای ناکرده، بسیار ناچیز است. این تکریمها عزم مرا برای خدمت به حکمت اسلامی، پاسخگویی به نیازهای جامعه و پرورش جوانان این مرزوبوم راسختر و مسئولیتم را در پیشگاه خداوند و دانشگاه دوچندان میکند.




نظر دهید