الهام‌بخشی را باید زندگی کرد
روایت دکتر امیر قمرانی، استاد الهام‌بخش دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه اصفهان: استادی یعنی دمیدن امید و هموار کردن مسیرِ توانمندی در نسل جوان
وقتی پای صحبت‌های دکتر امیر قمرانی، استاد الهام‌بخش گروه روانشناسی با نیازهای خاص دانشگاه اصفهان می‌نشینیم، معلمی از تعریف سنتیِ انتقال اطلاعات فاصله می‌گیرد و به هنری بدل می‌شود که نشان می‌دهد چطور می‌توان دستگیرِ مسیرِ رشد دیگران بود.
به گزارش پایگاه خبری دانشگاه، دکتر قمرانی در این گفت‌وگو از تجربه‌های زیسته در مرزهای دانش، اهمیت حمایت‌های زودهنگام از کودکان با نیازهای خاص و رسالتِ ارزش‌آفرینی در دانشگاه روایت می‌کند؛ روایتی که در آن، نقطه عطف کار استاد، روزی است که دانشجو بدون نیاز به هدایتِ آشکار، با پای خود راه پیشرفت را می‌پیماید
مشروح مصاحبه:
جناب آقای دکتر قمرانی، شما به‌تازگی به‌عنوان استاد الهام‌بخش گروه و دانشکده معرفی شده‌اید. از نگاه شما چه چیزی یک استاد را از جایگاه مدرس به جایگاه فردی الهام‌بخش می‌رساند؟
پیش از هر کلام، شایسته است متذکر شوم که دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی و به‌ویژه گروه روانشناسی و آموزش کودکان با نیازهای خاص دانشگاه اصفهان، مأمنِ استادان برجسته و دانشمندی است که تک‌تک آنان تجسم الهام‌بخشی‌اند و همواره در ساحت اخلاق و حرفه، برای این‌جانب مقتدا و الگوی عمل بوده‌اند.
اما پیرامون جوهره الهام‌بخشی باید اذعان کرد که این جایگاه با ابلاغ، توصیه یا حتی تبحر صِرف در عرضه داده‌های علمی پدید نمی‌آید؛ بلکه الهام‌بخشی اصالتاً یک «سبک زندگی» است. استادی که آرزومند اثرگذاری در اعماق اندیشه و روان دانشجوست، باید پیش از هر چیز فضائلی نظیر اخلاق‌مداری، امیدآفرینی، صبوری، متانت و تعهد را در سلوک، گفتار و حتی آراستگی ظاهر و منش خویش متجلی سازد؛ چرا که نسل جوان با هوشمندی شگرفی اصالت و صدق در رفتار معلم را درمی‌یابد.
سرّ این پیوند عمیق، در پایبندی به این اصل بنیادین نهفته است که رسالت نهایی تربیت، هدایت دانشجو به سوی «استقلال علمی و فکری» است. معلمیِ اثربخش هرگز دانشجو را در مدار وابستگی دائم به استاد نگه نمی‌دارد؛ بلکه هنر اصیل هدایتگری، کاستن تدریجی از اتکای دانشجو و رساندن او به مرز اتکا به نفس، جسارت حل مسئله و خلق دانش جدید است. هنگامی که دانشجو با تمام وجود احساس کند رشد همه‌جانبه، هویت علمی و آینده او دغدغه اصیل استاد است، رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد، هم‌افزایی و باوری دوجانبه شکل می‌گیرد.»
در صحبت‌هایتان حتی به آراستگی و شیوه حضور استاد اشاره کردید. این موضوع چه نسبتی با الهام‌بخشی دارد؟
به نظرم همه رفتارهای ما پیام دارند. سرزندگی، نظم و آراستگی نیز بخشی از تصویری است که از خود به دیگران منتقل می‌کنیم. مقصودم داوری درباره افراد از روی ظاهرشان نیست؛ می‌خواهم بگویم وقتی استادی از زندگی، پایداری و امید سخن می‌گوید، خوب است شیوه حضور و ارتباطش هم با این پیام هماهنگ باشد.
ممکن است انسان در درون خود اندوه یا دشواری داشته باشد، اما همچنان با مهربانی و توجه به دیگران نزدیک شود. دانشجو بیش از آنکه تحت تأثیر توصیه‌های ما قرار گیرد، از شیوه زیستن و رفتار روزمره ما اثر می‌پذیرد. الهام‌بخشی برای من همین پیوستگی میان باور و عمل است.
اگر اجازه بدهید، به حوزه تخصصی شما بپردازیم. شناسایی و مداخله زودهنگام برای افراد با نیازهای خاص چه اهمیتی دارد؟
حوزه کاری ما روانشناسی و آموزش افراد با نیازهای خاص است؛ حوزه‌ای که با نیازهای بسیار متنوعی، از آسیب‌های بینایی و شنوایی گرفته تا نیازهای شناختی، جسمی‌ـ‌حرکتی و دشواری‌های توجه و تمرکز، سروکار دارد. نمی‌توان برای همه این افراد یک نسخه واحد پیچید. نقطه آغاز، شناخت دقیق نیاز هر فرد و فراهم‌کردن حمایت مناسب در زمان مناسب است.
وقتی از مداخله زودهنگام حرف می‌زنیم، منظور این است که نگرانی درباره رشد کودک را نادیده نگیریم و ارزیابی و حمایت تخصصی را بی‌دلیل به تأخیر نیندازیم. برای نمونه، شناسایی زودهنگام مشکلات شنوایی می‌تواند فرصت بهتری برای انتخاب شیوه‌های ارتباطی و بهره‌مندی از خدمات توان‌بخشی فراهم کند. درباره مشکلات بینایی نیز غربالگری و ارجاع به‌موقع اهمیت زیادی دارد. البته نتیجه هر مداخله به وضعیت خود کودک و تشخیص متخصصان وابسته است و نمی‌توان برای همه، نتیجه‌ای یکسان یا درصدی قطعی اعلام کرد.
درباره کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم، خانواده‌ها چگونه می‌توانند نقش مؤثرتری داشته باشند؟
آنچه می‌خواهم بر آن تأکید کنم، اهمیت همراهی خانواده و فراهم‌کردن فرصت‌های یادگیری متناسب با نیاز کودک است. حمایت فقط به حضور در یک جلسه آموزشی یا درمانی محدود نمی‌شود. کودک در خانه، کوچه، فروشگاه و دیگر موقعیت‌های روزمره نیز با مفاهیم، آدم‌ها و محیط پیرامونش آشنا می‌شود. دیدن وسایل نقلیه، شناخت رنگ‌ها و اشیا یا تجربه موقعیت‌های اجتماعی، وقتی متناسب با توانایی‌ها و برنامه حمایتی او باشد، می‌تواند بخشی از محیط یادگیری‌اش باشد.
در کنار این تجربه‌ها، ارزیابی تخصصی و خدماتی مانند گفتاردرمانی، کاردرمانی یا حمایت‌های آموزشی، برحسب نیاز هر کودک، اهمیت دارند. هدف این است که کودک فرصت بیشتری برای رشد مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی و یادگیری پیدا کند؛ نه اینکه درباره نتیجه حمایت‌ها برای همه کودکان وعده‌ای یکسان بدهیم. توجه به تفاوت‌های فردی و همکاری خانواده با متخصصان در این مسیر تعیین‌کننده است.
شما در کنار تدریس و پژوهش، مسئولیت‌های اجرایی نیز داشته‌اید. مسئولیت کنونی‌تان چه تغییری در نگاه شما به دانشگاه ایجاد کرده است؟
در زمان انجام این گفت‌وگو، حدود چهار ماه از دریافت ابلاغ مدیریت دفتر طرح‌های راهبردی دانشگاه اصفهان می‌گذرد. پیش از این هم مسئولیت‌های مدیریتی داشته‌ام، اما تفاوت این جایگاه در نوع پرسش‌هایی است که هر روز باید از خودم بپرسم: آیا طرحی که پیشنهاد می‌کنیم فقط یک نیاز مقطعی را پاسخ می‌دهد یا می‌تواند در افق دانشگاه اثر ماندگار بگذارد؟ آیا نتیجه آن به یک رشته و دانشکده محدود می‌شود یا دانشکده‌ها و پردیس‌های دیگر نیز از آن بهره‌مند می‌شوند؟
از نگاه من، طرح راهبردی باید بین‌رشته‌ای، متناسب با چشم‌انداز دانشگاه و ارزش‌آفرین باشد. ارزش‌آفرینی هم صرفاً به معنای حل مسئله امروز نیست؛ یعنی قابلیتی در دانشگاه ایجاد شود که اثرش استمرار پیدا کند. برای مثال، فرصتی فراهم شود که توانمندی اعضای هیئت علمی بهتر شناخته شود یا دانشکده‌ای به امکاناتی دست یابد که بتواند در سطح کشور نقش‌آفرینی بیشتری داشته باشد.
این نگاه بر تدریس و راهنمایی پایان‌نامه‌های من هم اثر گذاشته است. اکنون بیشتر به این فکر می‌کنم که چگونه می‌توان دانشجوی کارشناسی را به فردی توانمند و ارزش‌آفرین تبدیل کرد و چگونه می‌توان احساس تعلق کارکنان و یاوران علمی به دانشگاه را تقویت کرد. این مسئولیت، افق دید مرا گسترده‌تر کرده است.
در سال‌های فعالیت دانشگاهی، کدام تجربه‌های علمی و حرفه‌ای بیش از همه بر شما اثر گذاشته‌اند؟
من مسیر حرفه‌ای خود را نخست از فضل الهی و سپس حاصل محیط سازنده دانشگاه اصفهان می‌دانم. از سال ۱۳۸۸ که در دوره دکتری بورسیه دانشگاه شدم تا پیش از همه‌گیری کرونا، فرصت داشتم برای شرکت در کنفرانس‌های علمی به بیش از دوازده کشور سفر کنم. در آن برنامه‌ها سخنرانی می‌کردم، سخنرانی پژوهشگران دیگر را می‌شنیدم و در حاشیه نشست‌ها با استادان و پژوهشگران گفت‌وگو می‌کردم.
این مواجهه‌ها برای من بسیار آموزنده بود؛ گاهی یک کنفرانس چنان شور و پرسش تازه‌ای در ذهنم ایجاد می‌کرد که برای سال‌ها به پژوهش‌هایم جهت می‌داد. تلاش کرده‌ام موضوعاتی که با دانشجویان دنبال می‌کنیم، با تحولات علمی رشته هم‌خوان باشد و در عین نوآوری، به مسئله‌ای واقعی پاسخ دهد.
برایم مهم است دانشجویی که ماه‌ها یا سال‌ها وقت خود را صرف پروژه کارشناسی، پایان‌نامه یا رساله کرده است، بتواند از آن کار دستاوردی متناسب با ظرفیتش به دست آورد؛ خواه مقاله و کتاب باشد، خواه محصول، دستورالعمل، بسته اجرایی یا پیشنهادی برای سیاست‌گذاری. نقش من فقط تعیین موضوع نیست؛ می‌کوشم در مسیر رسیدن به این دستاوردها گام‌به‌گام کنار دانشجو باشم.
از میان تجربه‌های همراهی با دانشجویان، کدام‌یک برای شما معنای الهام‌بخشی را ملموس‌تر کرده است؟
برای من، لحظه‌ای که دانشجو به توانایی خودش ایمان می‌آورد، بسیار ارزشمند است. دانشجویی را به یاد دارم که ابتدا در کلاس برای اظهارنظر داوطلب نمی‌شد. از پروژه کارشناسی‌اش چند مقاله استخراج کردیم و برای ارائه یکی از آن‌ها با هم به کنفرانس رفتیم. بار نخست، بخشی از ارائه را خودم بر عهده گرفتم تا اضطرابش کمتر شود. بار دوم گفت: «شما همراه من بیایید، اما ارائه را کامل خودم انجام می‌دهم.» بار سوم گفت: «دیگر لازم نیست همراه من بیایید؛ خودم می‌روم و ارائه می‌کنم.»
برای من، این مسیر معنای معلمی است: حرکت از هدایت آشکار به همراهی کمتر و در نهایت، استقلال علمی دانشجو. وقتی دانشجو بتواند بدون حضور من راهش را ادامه دهد، احساس می‌کنم به هدفم رسیده‌ام.
تلاش می‌کنم سهم دانشجو در پژوهش دیده شود. در مقالاتی که کار اصلی را دانشجو انجام داده، او را در جایگاه نویسنده اول قرار می‌دهم تا حاصل تلاشش با نام خودش شناخته شود. دیده‌شدن نتیجه کار، شوق و اعتمادبه‌نفس می‌آفریند.
آیا این همراهی‌ها در بلندمدت نیز ادامه پیدا کرده است؟
بله، ده نفر از دانشجویانی که همکاری علمی‌شان با من از دوره کارشناسی آغاز شد، در کارشناسی ارشد و دکتری نیز مرا برای راهنمایی انتخاب کردند و امروز عضو هیئت علمی دانشگاه‌های کشور هستند. دیدن رشد آنان برای من از ماندگارترین ثمره‌های زندگی حرفه‌ای‌ام است.
تجربه‌های دیگری هم در ذهنم مانده است: دانشجویی که به من گفت حضور و همراهی شما باعث شد از تحصیل انصراف ندهم؛ یا دانشجویی که سال‌ها پس از پایان درس پیام داد یادداشت‌های کلاس را دوباره خوانده و تصمیم گرفته ادامه تحصیل دهد. چنین لحظه‌هایی یادآوری می‌کند که اثر یک کلاس ممکن است بسیار فراتر از زمان برگزاری آن باشد.
خود من هم در کلاس درس همچنان یادگیرنده‌ام. گاهی آن‌قدر گفت‌وگو و یادگیری در کلاس جریان پیدا می‌کند که متوجه گذر زمان نمی‌شویم. دوست دارم دانشجویان ببینند استادشان نیز با کنجکاوی و اشتیاق در پی دانستن است.
در طرح‌های پژوهشی برون‌دانشگاهی نیز دانشجویان را مشارکت می‌دهید. شیوه این همکاری چگونه است؟
تلاش کرده‌ام پروژه‌های پژوهشی را به فرصتی برای تجربه واقعی کار تبدیل کنم. وقتی طرحی در اختیار دارم، موضوع و شرایط همکاری را با دانشجویان در میان می‌گذارم تا افراد علاقه‌مند بتوانند مشارکت کنند. میزان زمانی را که صرف کار می‌کنند مشخص می‌کنیم و متناسب با آن، برایشان حق‌الزحمه پژوهشی و گواهی همکاری در نظر می‌گیریم.
برای من مهم است دانشجو احساس کند دانشی که آموخته، در عمل کاربرد دارد و سهمش در کار به رسمیت شناخته می‌شود. برخی از دانشجویانی که زمانی برای ورود به یک پروژه اعتمادبه‌نفس کافی نداشتند، امروز خودشان طرح‌های مستقل از سازمان‌ها دریافت می‌کنند و در پژوهش و راهنمایی دیگران صاحب تجربه و سبک شده‌اند. دیدن این استقلال، برای من از هر عنوانی الهام‌بخش‌تر است.
در پایان، اگر بخواهید از گروه آموزشی خود و نقشی که همکارانتان در این مسیر داشته‌اند بگویید، بر چه نکته‌ای تأکید می‌کنید؟
تأکید می‌کنم که الهام‌بخشی حاصل تلاش یک نفر نیست. گروه ما در دانشگاه اصفهان گروهی خوشنام و همراه است و من باور دارم تک‌تک همکارانم در شکل‌گیری این فضا سهم دارند. دانشجو وقتی وارد گروه می‌شود، تنها با یک استاد روبه‌رو نیست؛ با مجموعه‌ای از روابط، رفتارها و فرصت‌ها مواجه می‌شود که می‌تواند به او امید و دلگرمی بدهد.
به گفته من، در سال‌های گذشته داوطلبانی با رتبه‌های برتر آزمون‌های کارشناسی ارشد و دکتری، دانشگاه اصفهان و گروه ما را برای ادامه تحصیل انتخاب کرده‌اند. این انتخاب، در کنار موفقیت دانشجویانی که در دوره‌های پیشین با همکاران ما درس داشته‌اند، برایم نشانه اعتماد آنان به فضای علمی و انسانی گروه است.
اگر قرار باشد سخنم را در یک جمله خلاصه کنم، می‌گویم معرفی من به‌عنوان استاد الهام‌بخش، پیش از هر چیز فرصتی است برای قدردانی از همکارانی که با توجه، دلسوزی و همراهی‌شان، محیطی امیدبخش برای رشد دانشجویان ساخته‌اند.
نظر دهید