گفتگو با دکتر محمدصالح طیبنیا«استاد الهامبخش» دانشکده الهیات و معارف اهل بیت(ع) دانشگاه اصفهان
دانشگاه، آزمایشگاه اندیشهورزی و ساختن انسان است
دکتر محمدصالح طیبنیا، استاد دانشکده الهیات و معارف اهلبیت(ع) دانشگاه اصفهان، در این گفتوگو از معنای «استاد الهامبخش» میگوید؛ استادی که نه بهجای دانشجو راه میرود و نه او را در مسیر یادگیری تنها میگذارد. او با پیوند دادن حکمت نهجالبلاغه به تجربههای عملی در آموزش، توسعه مدیران و نیکوکاری، بر این باور است که دانشگاه و الهیات زمانی در زندگی جامعه اثرگذار میشوند که به پرورش انسان و گرهگشایی از مسائل واقعی بپردازند. دکترطیبنیا همچنین هوش مصنوعی را فرصتی کمنظیر برای تحول آموزش و پژوهش میداند؛ فرصتی که باید در خدمت تعمیق فهم و قضاوت انسانی قرار گیرد
به گزارش پایگاه خبری، ظهر بود و دانشکده الهیات آرام. اتاق استاد در یکی از راهروهای طبقه بالا قرار داشت؛ اتاقی دو نفره و منظم که قفسههای کتاب و پوشههای پژوهشی، در کنار وسایل کار، فضای آن را شکل داده بودند. پنجره پشت میز، کوه صفه را قاب گرفته بود و نور ظهر روی لپتاپ استاد میافتاد. نهجالبلاغه و چند کتاب فلسفه دین در میان کتابهای قفسه دیده میشدند.
مشروح مصاحبه:
دانشکده شما را بهعنوان «استاد الهامبخش» انتخاب کرده است. از نگاه شما استاد الهامبخش کیست؟
«راستش را بخواهید، خودم را شایسته عنوان استاد الهامبخش نمیدانم؛ چون معتقدم همه ما در مسیر یادگیری و رشد هستیم و هنوز راه زیادی برای پیمودن داریم. اما اگر بخواهم درباره الگوی معلمی سخن بگویم، شاید بتوان از دو تصویر الهامبخش کمک گرفت.
سقراط یکی از برجستهترین الگوهای معلمی در تاریخ اندیشه است. او خود را مامای اندیشه میدانست؛ کسی که به تولد اندیشه در ذهن شاگرد کمک میکند، نه اینکه پاسخها را به او تحمیل کند. این تصویر، بهخوبی بر اهمیت پرسشگری و پرورش تفکر مستقل تأکید دارد.
در کنار این تصویر، داستان هدهد و مرغان در منطق الطیرعطار نیز برای فهم نقش معلم بسیار راهگشاست. مرغانی میشنوند که پادشاه مرغان، سیمرغ است و تصمیم میگیرند به جستوجوی او بروند؛ اما راه را نمیشناسند. هدهد به آنها میگوید راهی دشوار و طولانی در پیش دارند که از هفت وادی میگذرد و وعده میدهد در این سفر همراهشان باشد. هدهد راه را میشناسد، اما بالاتر از دیگران پرواز نمیکند و از دور برایشان مسیر تعیین نمیکند. در هر وادی کنارشان میماند؛ به پرسشهایشان پاسخ میدهد، به تردیدهایشان گوش میکند و هر جا کسی بهانه میآورد یا از ادامه راه میترسد، با حکایت و تمثیل او را به تأمل و حرکت دعوت میکند. بسیاری در راه میمانند و سرانجام سی مرغ به مقصد میرسند و در آینه درمییابند آنچه در جستوجویش بودهاند، نسبتی عمیق با حقیقت وجود خودشان دارد.
به نظرم این دو تصویر مکمل یکدیگرند. سقراط بر کمک به تولد اندیشه تأکید میکند و هدهد بر همراهی در مسیر رشد و تحول. معلم خوب باید هم به اندیشیدن شاگرد کمک کند و هم در پیمودن مسیر یادگیری، او را تنها نگذارد. باید راه را بشناسد، اما به جای شاگرد راه نرود.»
استاد، بفرمایید چه مسئلهای سالهاست شما را به حرکت واداشته است؟
«دغدغه اصلی من فاصله میان سرعت تحولات جهان و میزان رشد انسان است. جهان با شتابی تغییر میکند که هیچ نهاد آموزشی بهتنهایی نمیتواند به همه ابعاد آن پاسخ دهد. کشور ما نیز با پیچیدگیهای فراوان، دردهای مردم و نیازهای جدی در عرصه مدیریت و حکمرانی روبهروست.
گاهی تصور میکنیم کمبود اصلی ما دانش، فناوری یا منابع است؛ اما به نظرم مسئله عمیقتر از اینهاست. ما به انسانهایی نیاز داریم که خودشان رشد کرده باشند و آمادگی مواجهه با تغییر و تحول را داشته باشند؛ انسانهایی که در شرایط پیچیده بتوانند درست بفهمند، مسئولانه تصمیم بگیرند، اخلاق را در عمل رعایت کنند و در میان مسائل و فشارها از مردم فاصله نگیرند.
پرسشی که سالهاست ذهن مرا به خود مشغول کرده، این است: دانشگاه و معارف دینی چگونه میتوانند در تربیت چنین انسانهایی سهم داشته باشند؟ چگونه میتوانیم از آموزش صرف عبور کنیم و به رشد انسانهایی برسیم که توانایی حل مسائل واقعی جامعه را دارند؟»
شما فلسفه دین و نهجالبلاغه تدریس میکنید. هدهد بودن در کلاس درس چه شکلی دارد؟
«معمولاً دانشجویان ما با علاقه به این رشتهها وارد میشوند. اما وقتی دانشجو با علاقه میآید، کار استاد آسانتر نمیشود؛ اتفاقاً مسئولیت او بیشتر میشود. باید این علاقه را به پرسشهای عمیقتر و یادگیری جدی تبدیل کرد.
تلاش میکنم در کلاس فقط سخنران نباشم. از حکایت، تمثیل، تاریخ و تجربه استفاده میکنم و گاهی بهجای اینکه پاسخ را آماده ارائه کنم، پرسشی مطرح میکنم و اجازه میدهم دانشجو با آن درگیر شود. هدهد به مرغان پاسخ آماده نداد؛ آنها را به سفر دعوت کرد و در طول مسیر همراهشان ماند. من هم تلاش میکنم دانشجو پرسش خودش را پیدا کند و در مسیر پژوهش و پایاننامه، تا جایی که میتوانم، همراه او باشم. برای من کلاس فقط محل انتقال اطلاعات نیست؛ آزمایشگاهی برای اندیشهورزی، گفتوگو و یادگیری است.
البته این همراهی یکطرفه نیست. بارها پیش آمده که مطلبی را چندین بار مطالعه کردهام، دربارهاش تحقیق کردهام، اما هنوز مسئله برای خودم روشن نشده یا به پاسخ قانعکنندهای نرسیدهام. گاهی در جریان مباحثه با دانشجویان، نکتهای مطرح شده و مسیر فهم مسئله روشن شده است؛ گاهی هم در همان لحظه تدریس، به لطف خداوند، پاسخی به ذهنم رسیده که پیش از آن، با وجود مطالعه و جستوجو، به آن دست نیافته بودم. این تجربهها به آدم یادآوری میکند که کلاس درس فقط محل آموختن دانشجو از استاد نیست؛ استاد هم در آن میآموزد و گاهی دانشجو راهی تازه برای فهم یک موضوع پیش روی او میگذارد.
الهامبخشی به معنای هدایت دانشجو به سمت پاسخ موردنظر استاد نیست. دانشجو باید بتواند پرسش کند، نقد کند و حتی با استاد مخالف باشد. در کلاسهای من، خط قرمزی جز رعایت ادب و احترام وجود ندارد. دانشجویان میتوانند بدون نگرانی از قضاوت شدن، پرسشهایشان را مطرح کنند و دیدگاه متفاوتشان را بیان کنند. به نظرم اگر دانشجو در کلاس احساس امنیت فکری نکند، فرصت اندیشیدن مستقل را از دست میدهد.»
در این میان، الهیات و معارف اهلبیت(ع) چه سهمی دارند؟ برخی معتقدند الهیات به مسائل واقعی جامعه پاسخ نمیدهد.
«این نقد را باید جدی گرفت. اگر الهیات در سطح موعظه یا مباحث نظری باقی بماند و نتواند با مسائل زندگی ارتباط برقرار کند، این فاصله واقعاً ایجاد میشود. اما به نظرم مسئله، ظرفیت الهیات نیست؛ مسئله، شیوه بهرهگیری از این ظرفیت است.
قرآن و معارف اهلبیت(ع) درباره انسان، عدالت، مسئولیت، خودسازی و مناسبات اجتماعی سخن میگویند. اینها موضوعاتی نیستند که از زندگی امروز جدا باشند. اتفاقاً بسیاری از مسائل اساسی جامعه ما، از مدیریت و عدالت گرفته تا خانواده، تربیت و مسئولیت اجتماعی، به همین مفاهیم مربوطند.
پیام داستان سیمرغ هم برای من همین است که حقیقتی که انسان در جستوجوی آن است، با شناخت و تحول خود او ارتباطی عمیق دارد. الهیات اگر در سطح گفتار بماند، نمیتواند به تحول جامعه کمک کند. باید بتواند از حکمت به الگو، از الگو به برنامه و از برنامه به نهاد برسد.
اینجاست که دانش مدلسازی اهمیت پیدا میکند. ما باید بتوانیم آموزههای دینی را با حفظ اصالت و عمقشان، به الگوهایی قابل فهم، برنامههایی قابل اجرا و نهادهایی اثرگذار تبدیل کنیم. به نظرم سهم مهم الهیات امروز، کمک به تربیت انسان و طراحی راههایی برای مواجهه مسئولانه و خردمندانه با مسائل جامعه است.»
شما از مطالعه نهجالبلاغه به مدلسازی اجتماعی رسیدهاید. این مسیر چگونه طی شد؟
«من فکر میکنم، نهجالبلاغه فقط مجموعهای از آموزههای اخلاقی نیست؛ ظرفیت فهم و طراحی الگو برای مناسبات انسانی و اجتماعی را هم دارد. برای مثال، نامه ۵۳ نهجالبلاغه به مالک اشتر، علاوه بر توصیههای اخلاقی، درباره انتخاب و ارزیابی کارگزاران، رابطه حاکمیت با مردم، عدالت، مشورت، نظارت و مسئولیت سخن میگوید. اینها صرفاً توصیههایی فردی نیستند؛ میتوانند اجزای یک الگوی حکمرانی را شکل دهند.
در این رویکرد، متن را باید جدی گرفت و از آن پرسید: اگر بخواهیم این آموزه را در یک مسئله واقعی به کار ببریم، اجزای مدل چیست؟ چه سازوکارهایی لازم دارد؟ چه کسانی باید در اجرای آن نقش داشته باشند؟ و از کجا میتوان فهمید که به نتیجه رسیدهایم؟
برای نمونه، در یکی از پژوهشها درباره نهجالبلاغه، پنج شیوه برای توسعه رهبران استخراج کردهایم: الگوسازی، داستانگویی، استفاده از استعاره و تمثیل، یادگیری تجربی و بازخورد و مربیگری. اینها فقط یافتههای پژوهشی نیستند؛ ظرفیتهاییاند که میتوانند در طراحی برنامههای تربیت مدیران به کار گرفته شوند.
در عمل نیز از همین رویکرد استفاده کردهایم و توانستهایم با صنایع و سازمانهای مختلف، دهها قرارداد در حوزه توسعه مدیران و رهبری منعقد کنیم و اثربخشی این شیوهها را نشان دهیم. ارزش پژوهش زمانی کامل میشود که بتواند از فضای دانشگاه فراتر برود و در بهبود عملکرد انسانها و سازمانها نقش داشته باشد.»
این تبدیل اندیشه به مدل، در عمل چه شکلی پیدا کرده است؟
«تجربه فعالیت در حوزه وقف و نیکوکاری، تعلیم و تربیت و توسعه مدیران، از یک دغدغه مشترک آغاز شده است: چگونه میتوان ظرفیتهای انسانی و اجتماعی را به شکلی مؤثر و پایدار سازماندهی کرد؟
وقف یکی از درخشانترین نوآوریهای اجتماعی تمدن ماست. بسیاری از مدارس، بیمارستانها، مراکز علمی و خدمات عمومی در طول تاریخ با اتکا به این ظرفیت شکل گرفتهاند. اما امروز نیاز داریم این میراث ارزشمند را با دانش مدیریت، پژوهشهای علمی و نیازهای جدید جامعه پیوند بزنیم.
پژوهشکده مطالعات وقف و نیکوکاری با همین نگاه تأسیس شد تا ظرفیت تاریخی وقف و خیرخواهی را به ابزاری برای حل مسائل امروز جامعه تبدیل کند. در کنار پژوهش و تولید کتاب، پژوهشنامه مطالعات وقف و امور خیریه را نیز راهاندازی کردیم که هر سال دهها مقاله میانرشتهای در آن منتشر میشود. امروز به دنبال تربیت نیروی متخصص در مدیریت خیریهها و سازمانهای مردمنهاد هستیم؛ چون خیرخواهی بهتنهایی برای ایجاد اثر پایدار کافی نیست. برای اثربخشی، به دانش تخصصی، مدیریت حرفهای، شفافیت و نظاممندی هم نیاز داریم. در همین راستا، در حال راهاندازی رشته کارشناسی ارشد مدیریت خیریهها و سازمانهای مردمنهاد هستیم.
در پژوهشکده مهرستان نیز در حوزههای تعلیم و تربیت، خانواده، فرهنگ و رسانه و توسعه رهبران فعالیت میکنیم. طراحی و اجرای الگوی سازمان دوستدار خانواده، مدرسه زندگی برای تربیت دختران نخبه ایرانی، آزمایشگاه مدیریت و برنامههای توسعه رهبری، جلوههای مختلف همین نگاهاند.
مدرسه زندگی برای ما تجربهای متفاوت در طراحی محیط یادگیری است. ایده محوری آن این است که انسان از زندگی و برای زندگی میآموزد؛ بنابراین یادگیری نباید به کلاس درس و انتقال اطلاعات محدود بماند. در این مدرسه از الگوهای تلفیقی یادگیری استفاده میکنیم؛ یعنی آموزش، تجربه، تمرین، تعامل و مواجهه با موقعیتهای واقعی زندگی در کنار هم قرار میگیرند. محیط مدرسه نیز تا حد امکان نیمهرسمی و شبیه فضای خانه طراحی شده است تا دانشآموزان در فضایی صمیمیتر و طبیعیتر یاد بگیرند. در این الگو، مهارتآموزی جایگاه محوری دارد و تلاش میکنیم دختران در کنار دانش و تواناییهای فکری، مهارتهای لازم برای زندگی فردی و اجتماعی را نیز کسب کنند. افزون بر این، دخترانه بودن مدرسه صرفاً یک ویژگی ظاهری نیست؛ جنسیت و اقتضائات دوره رشد دختران در طراحی محیط، برنامهها، تجربههای یادگیری و مسیر تربیتی آن نقش جدی دارد.
نقطه مشترک همه این فعالیتها آن است که انسان فقط با شنیدن تغییر نمیکند؛ تجربه، تمرین، بازخورد و همراهی هم لازم است. هدهد نیز به مرغان صرفاً درس نداد؛ آنها را در مسیر تجربه و تحول قرار داد.»
در این مسیر چه چیزی شکست خورد یا شما را به بازنگری واداشت؟
«اگر بخواهیم نهاد یا مدل تربیتی طراحی کنیم و تصور کنیم از ابتدا همه چیز را درست فهمیدهایم، قطعاً خیلی زود متوقف خواهیم شد. تجربه به ما نشان میدهد که باید دائماً یاد بگیریم، بازخورد بگیریم و اصلاح کنیم.
برای مثال، الگوی تربیت دختر نخبه ایرانی، یا همان مدرسه زندگی، چهار سال مطالعه و طراحی داشت و اکنون هشت سال است که اجرا میشود. در این مدت، بارها بخشهایی از آن را بازنگری و اصلاح کردهایم. تقریباً هیچ ماهی نیست که تجربه اجرا، نکته تازهای برای بهبود برنامه پیش روی ما نگذارد.
در مسیر تحول نباید به مدلها تعصب داشت. مدل برای انسان است، نه انسان برای مدل. اگر تجربه نشان دهد بخشی از برنامه نیاز به تغییر دارد، باید آن را اصلاح کرد. البته این اصلاح نباید به معنای کنار گذاشتن بیدلیل اصول و ارزشهای بنیادین باشد؛ باید میان وفاداری به هدف و انعطاف در روش تفاوت قائل شد. این هم بخشی از یادگیری و بلوغ سازمانی است.»
یک استاد، کارمند یا دانشجوی دانشکده از فردا چه گامی میتواند بردارد؟ توصیه شما به همکاران جوان چیست؟
«سه کار کوچک اما مهم میتوانیم انجام دهیم.
اول، یک مسئله واقعی از جامعه را وارد درس یا پژوهش خود کنیم. لازم نیست از ابتدا سراغ مسئلهای بزرگ برویم؛ حتی یک پرسش مشخص درباره زندگی مردم، خانوادهها، سازمانها یا محیط پیرامون دانشگاه میتواند آغاز خوبی باشد. مهم این است که دانش و پژوهش ما با زندگی واقعی ارتباط پیدا کند.
دوم، میان رشتهها پل بزنیم. الهیات به مدیریت، روانشناسی و علوم اجتماعی نیاز دارد و این رشتهها هم میتوانند از حکمت و نگاه انسانی الهیات بهره بگیرند. مسائل امروز مرزهای رشتهای را بهسادگی نمیپذیرند؛ بنابراین حل آنها نیز به گفتوگو و همکاری میانرشتهای نیاز دارد.
سوم، همراه دانشجو بمانیم. مسئولیت استاد فقط آغاز کردن مسیر یادگیری نیست؛ گاهی مهمترین نقش او این است که در لحظه دشواری، دانشجو را تنها نگذارد و به او کمک کند تواناییهای خودش را کشف کند.
اما توصیه ویژه من به همکاران جوان، توجه جدی به فرصتی است که هوش مصنوعی پیش روی دانشگاه قرار داده است. به نظرم هوش مصنوعی یکی از کمنظیرترین فرصتهای تاریخ برای تحول آموزش و پژوهش است؛ فرصتی که بهویژه میتواند علوم انسانی را متحول کند و زمینههای تازهای برای حضور الهیات در زندگی بشر فراهم آورد. ما میتوانیم با بهرهگیری هوشمندانه از این فناوری، از مرزهای سنتی آموزش و پژوهش عبور کنیم، مسائل انسانی را عمیقتر بشناسیم و آموزههای الهی و معارف دینی را در مواجهه با نیازهای واقعی انسان معاصر به کار بگیریم. البته این فرصت زمانی ارزشمند است که فناوری را جایگزین اندیشه و قضاوت انسانی نکنیم، بلکه آن را در خدمت تعمیق فهم، گسترش گفتوگو و حل مسائل قرار دهیم. قدر این فرصت را بدانیم و به جای آنکه صرفاً مصرفکننده تحولات باشیم، در شکلدادن به آینده آن نقش ایفا کنیم.
دانشگاه فقط جای انتقال دانش نیست؛ جای همراهی در ساختهشدن انسانهاست، و این مسیر از خود استاد آغاز میشود. همه ما در حال پیمودن این مسیر هستیم و باید بدانیم بدون همراهی و کمک یکدیگر نمیتوانیم به مقصد برسیم. شاید الهامبخشی واقعی نیز همین باشد: اینکه هر کدام از ما در جایگاه خود، راهی برای رشد دیگری باز کنیم و در پیمودن آن راه، همراهش بمانیم.»




نظر دهید