از «من» به «ما»؛ روایتی از استادی که رشد استعداد را به خیر جمعی پیوند می‌زند
دکتر احمد عابدی، استاد برجسته گروه روان‌شناسی افراد با نیازهای خاص در دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه اصفهان، سال‌هاست پژوهش و آموزش خود را بر رشد استعداد کودکان و نوجوانان و حمایت از کودکان با نیازهای ویژه متمرکز کرده است.
به گزارش پایگاه خبری دانشگاه، دکتر احمد عابدی در این گفت‌وگو از ضرورت شناسایی و مداخله زودهنگام، همراهی با خانواده‌ها، بازنگری در شیوه تدریس برای نسل جدید و نزدیک‌تر شدن دانشگاه به مدرسه سخن می‌گوید.
پیام محوری او به دانشجویان نیز روشن است: مسیر علم‌آموزی را از «من» به «ما» گسترش دهید.
مشروح مصاحبه:
جناب آقای دکتر عابدی، از نگاه خودتان چه اصول و عادت‌هایی در مسیر علمی‌تان سبب شده است جامعه دانشگاهی شما را در جایگاه یک استاد برجسته بشناسد؟
ابتدا باید بگویم خودم را فردی شاخص نمی‌دانم، اما اگر بخواهم به اصلی اشاره کنم که از آغاز کار دانشگاهی دنبال کرده‌ام، آن اصلتمرکز بر یک حوزه مشخصاست. از ابتدا علاقه‌مند بودم به‌جای پراکنده‌کاری، درباره یک گروه و یک مسئله کار کنم. روان‌شناسی و آموزش کودکان تیزهوش و بااستعداد، و سپس رشد و توسعه استعداد کودکان و نوجوانان، به محور فعالیت علمی من تبدیل شد. تلاش کردم موضوع پایان‌نامه‌ها، کتاب‌ها، مقاله‌ها و طرح‌های پژوهشی‌ام نیز در امتداد همین مسیر باشد.
در کنار آن، همیشه برایم مهم بوده است که کار دانشگاهی به جامعه راه پیدا کند. ارزش پژوهش فقط در انتشار مقاله نیست؛ باید دید آنچه آموخته‌ایم چه کمکی به کودک، خانواده، مدرسه و تصمیم‌گیران می‌کند.
چه شد که به حوزه کودکان با نیازهای ویژه و رشد استعداد آنان علاقه‌مند شدید؟
وقتی از کودکان با نیازهای ویژه سخن می‌گوییم، با یک گروه یکسان روبه‌رو نیستیم. این حوزه از کودکان تیزهوش و بااستعداد تا کودکان دارای کم‌توانی ذهنی، اختلالات یادگیری، مشکلات رفتاری و هیجانی، اوتیسم یا آسیب‌های بینایی و شنوایی را دربرمی‌گیرد. هر گروه نیازها و توانایی‌های خاص خود را دارد و باید با شناخت تخصصی به آن نزدیک شد.
برای مثال، درباره کودکان تیزهوش همواره این پرسش برایم مطرح بوده است که اگر آنان را در مدارس جداگانه آموزش می‌دهیم، آیا مدیران و معلمانشان نیز برای پاسخ‌گویی به نیازهایشان آموزش تخصصی دیده‌اند؟ صرف شناسایی یا جداسازی کافی نیست. اگر استعداد این کودکان درست شناخته و پرورش داده شود، می‌توانند در آینده منشأ تغییرات علمی و اجتماعی سازنده باشند. در سوی دیگر، کودکان دارای نیازهای ویژه و خانواده‌هایشان نیز به حمایت آموزشی، روان‌شناختی و گاه درمانیِ متناسب نیاز دارند.
شما بر ابزارسازی، پژوهش میدانی و کاربردی‌کردن روان‌شناسی تأکید دارید. پژوهش دانشگاهی چگونه می‌تواند به مسائل واقعی جامعه پاسخ دهد؟
به باور من، عضو هیئت علمی باید با محیطی که درباره آن پژوهش می‌کند ارتباط زنده داشته باشد. مسئله را می‌توان در مدرسه، در گفت‌وگو با خانواده یا در همکاری با نهادهای مسئول پیدا کرد؛ سپس همان مسئله را به موضوع یک پایان‌نامه، رساله یا طرح پژوهشی تبدیل کرد. ساخت ابزارها و پرسش‌نامه‌های متناسب با شرایط کودکان و نوجوانان ایران نیز بخشی از همین کار است. نمی‌توان بدون توجه به زمینه فرهنگی و آموزشی، انتظار داشت هر ابزار یا روشی به‌یکسان پاسخ‌گو باشد.
در این مسیر با نهادهایی مانند بنیاد ملی نخبگان، سمپاد و وزارت آموزش‌وپرورش همکاری داشته‌ام؛ از جمله در برنامه‌هایی مرتبط با شناسایی و هدایت استعدادها، مانند طرح شهاب. برای من مهم بوده است که دانشجو نیز در جریان این ارتباط قرار گیرد: مسئله‌ای واقعی را بشناسد، درباره آن پژوهش کند و نتیجه کارش را در محیطی بیرون از دانشگاه ببیند.
چرا مداخله زودهنگام را در حمایت از کودکان با نیازهای ویژه تا این اندازه تعیین‌کننده می‌دانید؟
برای توضیح اهمیت زمان، معمولاً از یک مثال ساده استفاده می‌کنم: وقتی مشکلی در آغاز شناسایی شود، فرصت بیشتری برای رسیدگی داریم؛ اما با تأخیر، کمک‌کردن ممکن است دشوارتر و پرهزینه‌تر شود. در حوزه کاری ما نیز اگر کودکی در طیف اوتیسم باشد، کم‌توانی هوشی داشته باشد یا در رشد کلامی، حرکتی و شناختی با دشواری روبه‌رو باشد، نباید شناسایی نیاز او را تا زمان ورود به مدرسه عقب بیندازیم.
سالهای پیش از دبستان، به‌ویژه از تولد تا حدود شش‌سالگی، دوره‌ای بسیار مهم برای رشد کودک است. انعطاف‌پذیری مغز در این سال‌ها فرصت ارزشمندی برای آموزش و مداخله فراهم می‌کند. کمک به‌موقع می‌تواند در توانایی‌های حرکتی، کلامی، اجتماعی و شناختی کودک اثرگذار باشد و از فشار و هزینه خانواده نیز بکاهد.
اگر خانواده تازه در سنجش ورود به کلاس اول بشنود که فرزندش برای مدرسه به حمایت بیشتری نیاز دارد، طبیعی است بپرسد: «حالا چه کار کنیم؟» شناسایی در سنین پایین‌تر، فرصت یک یا دو سالهای برای اقدام پیش از مدرسه ایجاد می‌کند. خوشبختانه بهزیستی و آموزش‌وپرورش به‌تدریج به اهمیت غربالگری و مداخله زودهنگام توجه بیشتری نشان داده‌اند. البته باید میان آگاهی‌بخشی و آموزش زودهنگام، مداخله تخصصی و، در صورت نیاز، درمان تخصصی تمایز گذاشت و هر کودک را بر اساس نیاز خودش همراهی کرد.
خانواده‌ای که متوجه نیاز ویژه فرزند خود می‌شود، گاهی با انکار، اضطراب یا احساس گناه روبه‌رو است. دانشگاه و متخصصان چگونه می‌توانند به این خانواده کمک کنند؟
نخستین کار، کمک به آرامش پدر و مادر است. گاهی پس از شناسایی یک نیاز ویژه، اعضای خانواده دچار ترس، سردرگمی یا احساس گناه می‌شوند و حتی ممکن است در پی مقصر بگردند. در چنین شرایطی باید با احترام و دقت به آنان توضیح داد که فرزندشان پیش از هر چیزیک انساناست؛ کودکی که تفاوت‌ها و نیازهایی دارد و می‌توان با برنامه‌ریزی تخصصی به رشد توانایی‌هایش کمک کرد.
در دانشگاه اصفهان، همکاران ما در حوزه‌های مختلف، از اوتیسم و کم‌توانی ذهنی تا مسائل مربوط به کودکان نابینا و ناشنوا، تخصص دارند. برنامه‌های علمی و مناسبت‌های مرتبط نیز می‌توانند فرصتی برای ارتباط مستقیم با خانواده‌ها باشند. این حمایت باید چندبعدی باشد: هم به وضعیت روانی والدین توجه کند و هم راه‌های عملی همراهی با کودک را به آنان نشان دهد.
یکی از نگرانی‌های من این است که برخی خانواده‌ها، از سر ترس یا ناآگاهی، نیاز کودک را در سالهای نخست پنهان می‌کنند و زمانی مراجعه می‌کنند که کودک به سن ورود به مدرسه رسیده است. توصیه من این است که با مشاهده نشانه‌های نگران‌کننده، مراجعه به متخصصان مرتبط ــ از روان‌شناس و مشاور تا پزشکان متخصص، بر حسب نیاز کودک ــ به تأخیر نیفتد. نباید فرصت سالهای آغازین رشد را از دست داد.
مهم‌ترین درسی که می‌کوشید به دانشجویان، به‌ویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی، بیاموزید چیست؟
نخست به آنان می‌گویم یک موضوع را انتخاب کنید و آن را جدی و پیوسته دنبال کنید. اگر به اختلالات یادگیری، مسائل هیجانی مانند ترس و اضطراب، یا آموزش کودکان نابینا علاقه‌مندید، موضوع پایان‌نامه، همکاری پژوهشی، کتاب، پروژه و حتی کارگاه‌هایی را که در آن شرکت می‌کنید، تا جای ممکن در همان مسیر قرار دهید. روان‌شناسی حوزه‌ای بسیار گسترده است و پراکنده‌کاری می‌تواند سالهای ارزشمند تحصیل را کم‌اثر کند. تمرکز کمک می‌کند دانشجو هنگام فارغ‌التحصیلی در یک زمینه به دانشی عمیق‌تر دست یافته باشد.
توصیه دوم من این است که پژوهش را فقط وسیله پیشرفت فردی نبینند. مقاله و کتاب ممکن است به ارتقای علمی نویسنده کمک کند، اما پرسش مهم‌تر این است: این کار کجا به درد دیگران می‌خورد؟ آیا به ساختن دنیایی بهتر، معنادارتر و سازنده‌تر کمک می‌کند؟
من از «هم‌یادگیری»، «هم‌شکوفایی» و «هم‌پیشرفتی» سخن می‌گویم. یادگیری نباید همیشه به مسابقه‌ای برای پیشی‌گرفتن از دیگری تبدیل شود. برای دانشجویان مثال کوهنوردان را می‌زنم: اگر کسی در مسیر صعود نیاز به کمک پیدا کند، دیگران دستش را می‌گیرند؛ با هم پیش می‌روند یا با هم بازمی‌گردند. در کلاس هم اگر دانشجویی غایب است، خوب است دوستانش از حال او باخبر شوند و یادداشت‌ها یا محتوای درس را به او برسانند. من به دانشجویی که از خود فراتر می‌رود و به دیگران نیز فکر می‌کند، «دانشجوی تحول‌آفرین» می‌گویم.
انگیزه و شیوه یادگیری دانشجویان امروز را در مقایسه با نسل‌های گذشته چگونه می‌بینید؟ دانشگاه برای حفظ شوق علمی آنان چه باید بکند؟
فکر نمی‌کنم بتوان به‌سادگی گفت دانشجویان امروز بی‌انگیزه‌اند. آنان بیش از گذشته دربارهچراییدرس و پژوهش پرسش می‌کنند: چرا باید این کتاب را بخوانم؟ این درس چه کاربردی دارد؟ چرا باید برای فعالیتی حضوری سفر کنم که شاید بتوان بخشی از آن را با ابزارهای ارتباطی انجام داد؟ این پرسش‌ها را باید جدی گرفت، نه اینکه صرفاً نشانه کم‌علاقگی دانست.
زیست‌بوم دانشجویی و شرایط اجتماعی و فناورانه تغییر کرده است. اگر استاد همان شیوه پیشین را بدون بازنگری به کار ببرد، ممکن است ارتباط مؤثری با دانشجو برقرار نکند. برای نمونه، باید درباره مدت کلاس، شیوه ارائه درس، میزان مشارکت دانشجو و کاربرد آموخته‌ها دوباره فکر کنیم. دانشجو حق دارد بداند دانشی که می‌آموزد چه نسبتی با زندگی حرفه‌ای و مسائل جامعه دارد.
مراکز آموزش و توانمندسازی استادان معمولاً به این می‌پردازند کهچگونهتدریس یا ارزشیابی کنیم؛ من معتقدم باید پیش از آن دربارهچراگفت‌وگو کنیم. چرا این درس باید آموخته شود و چرا این روش برای این دانشجویان مناسب است؟ آشنایی استاد با زبان، علایق و شیوه زندگی نسل جدید می‌تواند فاصله میان آنان را کم کند. دانشگاه نیز باید بپذیرد که استفاده سنجیده از فناوری و انعطاف در برخی فرایندها، بخشی از پاسخ به شرایط امروز است.
گاهی برای توضیح این موضوع از تغییر شرایط زندگی در اصفهان مثال می‌زنم: وقتی مسئله آب، انرژی یا آلودگی هوا تغییر می‌کند، مردم ناچارند در ابزارها و عادت‌های خود بازنگری کنند. در آموزش هم نمی‌توان انتظار داشت دانشجو تغییر کند، اما روش تدریس، ارزشیابی و تعامل ما ثابت بماند.
اگر اختیار یک تغییر فوری در نظام آموزش کودکان، به‌ویژه کودکان با نیازهای ویژه، را داشتید، از کجا آغاز می‌کردید؟
از تغییر نگرش. نخست باید در جامعه، سپس در خانواده و مدرسه، این نگاه تقویت شود که کودک با نیاز ویژه پیش از هر عنوان و تشخیصی، یک انسان است. او نباید برای جاگرفتن در قالب‌های آموزشی موجود، به‌تنهایی بار تغییر را بر دوش بکشد؛ این ما هستیم که باید نگرش‌ها، برنامه‌ها و روش‌های تدریس خود را متناسب با تفاوت‌های کودکان بازنگری کنیم.
آموزش تخصصی معلمان، پذیرش واقعی این کودکان و بهره‌گیری از روش‌های نو و مداخلات زودهنگام، همه به همین تغییر نگاه وابسته‌اند. تا زمانی که «چرایی» پذیرش و حمایت را درست نفهمیده باشیم، تغییر چند دستورالعمل به‌تنهایی کافی نخواهد بود.
آیا فاصله دانشگاه و آموزش‌وپرورش کمتر شده است؟ دانشگاه چگونه می‌تواند در تصمیم‌سازی‌های تربیتی نقش مؤثرتری داشته باشد؟
از نظر من این فاصله هنوز به اندازه کافی کم نشده است. دانشگاه پژوهش و تدریس می‌کند و آموزش‌وپرورش نیز مسئولیت‌های اجرایی خود را پیش می‌برد، اما ارتباط مستمر میان این دو می‌تواند بسیار قوی‌تر باشد. دانش تخصصی در دانشگاه وجود دارد و تجربه اجرا و اختیار تصمیم‌گیری در دستگاه‌های آموزشی؛ باید فرصتی فراهم شود که این دو با هم گفت‌وگو کنند.
گاهی دانشگاهیان به‌دلیل دوری از کلاس درس نقد می‌شوند و گاهی دانشگاهیان نیز از بیرون درباره کار معلم یا مدیر مدرسه داوری می‌کنند. راه‌حل، فاصله‌گرفتن بیشتر نیست؛ باید مدیران، معلمان و کارشناسان بتوانند به‌راحتی با استادان مرتبط دیدار کنند، مسئله‌های واقعی خود را مطرح کنند و درباره راه‌حل‌ها بیندیشند. در مقابل، استادان هم باید تجربه و محدودیت‌های میدان عمل را بشناسند.
مناسبت‌های آموزشی و اجتماعی، از جمله برنامه‌های مرتبط با سلامت روان، فرصت خوبی برای این رفت‌وآمد است. می‌توان دانش‌آموزان و دانشجویان را نیز به گفت‌وگو دعوت کرد و صدایشان را شنید. دانشکده‌ای مانند علوم تربیتی و روان‌شناسی می‌تواند محل پیوند مؤثر دانشگاه با مدرسه، بهزیستی و دیگر نهادهای مرتبط باشد.
پس از سال‌ها تدریس و پژوهش، کدام دستاورد علمی بیش از همه به شما احساس رضایت می‌دهد؟
یکی از آن‌ها این است که توانسته‌ام بر شناسایی، رشد و توسعه استعداد کودکان و نوجوانان متمرکز بمانم و به علمی‌تر شدن گفت‌وگو در این حوزه کمک کنم. همراه با استادان دیگر، در راه‌اندازی انجمن مطالعات هوش و استعداد ایران نیز مشارکت داشته‌ایم. در دانشگاه اصفهان، کار بر روی مدلی برای رشد و توسعه استعداد کودکان و نوجوانان را دنبال کرده‌ام و امیدوارم این دانشگاه بتواند به مرکزی اثرگذار در این زمینه برای کشور تبدیل شود.
موضوع دیگری که اکنون روی آن کار می‌کنم، بازاندیشی در آموزش مهارت‌های مورد نیاز نسل امروز است. با نگاه به چارچوب ده مهارت زندگی که در دهه‌های گذشته مطرح شده بود، در حال تدوین چارچوبی با عنوان «۱۲ سرمایه زندگی» هستم. این کار هنوز در مرحله پژوهش و نگارش مقاله است. ایده اصلی‌ام این است که شاید نتوانیم آینده را پیش‌بینی کنیم، اما می‌توانیم فرزندانمان را برای مواجهه با آن آماده‌تر کنیم؛ از جمله برای زیستن در ابهام و کنار آمدن با عدم قطعیت. اگر این پژوهش به نتیجه برسد و در آموزش کودکان و نوجوانان به کار آید، برای من بسیار معنادار خواهد بود.
و در پایان، پیام شما به دانشجویان و پژوهشگران جوان چیست؟
پیام من «از من به ما شدن» است. دانشجو وقتی وارد دانشگاه می‌شود، طبیعی است که به گرفتن مدرک، یافتن مسیر شغلی و پیشرفت خود فکر کند؛ اما خوب است هم‌زمان بپرسد دانشی که می‌آموزد چه سودی برای مردم و کشورش دارد. فرقی نمی‌کند در روان‌شناسی درس بخواند یا در برق و ریاضی؛ می‌تواند از همان آغاز، مسیر علمی خود را با منفعت عمومی پیوند دهد.
همیشه به دانشجویانم می‌گویم هرچه در کلاس و دانشگاه می‌آموزید، در نهایت باید به سه هدف کمک کند: ساختن دنیایی بهتر برای دیگران، دنیایی معنادارتر برای دیگران و دنیایی سازنده‌تر برای دیگران. به گمان من، چنین نگاهی هم به کار علمی جهت می‌دهد و هم به خود دانشجو احساس رضایت و آرامش بیشتری می‌بخشد.
نظر دهید