روابط عمومی

 

به گزارش پایگاه خبری دانشگاه، دکتر داریوش رحیمی، رئیس دانشکده علوم جغرافیا و برنامه ریزی و استاد تمام گروه جغرافیا، در گفت‌وگویی مشروح ضمن مرور تاریخچه، ساختار گروه‌های آموزشی، تجهیزات آزمایشگاهی و دستاوردهای پژوهشی بالغ بر ده‌ها میلیارد تومانی دانشکده، به تشریح ضرورت‌های پیوند علم جغرافیا با فناوری‌های نوین داده و ژئوانفورماتیک پرداخت و با مرور تجربه زیسته و حرفه‌ای خود، پیامی امیدبخش و کاربردی به نودانشجویان و پژوهشگران جوان ارائه داد.

 

در گفت‌وگوی تفصیلی با دکتر داریوش رحیمی، رئیس دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی دانشگاه اصفهان، تاریخچه ۶۰ ساله، مأموریت‌های سرزمینی، دستاوردهای پژوهشی و نقش کلیدی این رشته در حل ابرچالش‌های کشور تبیین شد.

 

مشروح مصاحبه:

 

ضمن عرض سلام و خداقوت، به عنوان مقدمه، لطفاً از تاریخچه شکل‌گیری و فرایند تکوین رشته جغرافیا و اساتید پیشکسوت پایه‌گذار در دانشگاه اصفهان بفرمایید.

بسم الله الرحمن الرحیم. با عرض سلام و وقت‌بخیر خدمت شما و همکاران پرتلاش روابط عمومی دانشگاه اصفهان. ابتدا لازم می‌دانم از این اقدام ارزشمند و نوآورانه روابط عمومی صمیمانه تشکر و قدردانی کنم؛ اقدام شایسته‌ای که خلأ آن در سال‌های گذشته احساس می‌شد و یقیناً در معرفی دقیق ظرفیت‌های دانشگاه، دانشکده‌ها و گروه‌های آموزشی، به‌ویژه برای نودانشجویان، بسیار اثربخش است.

هسته اولیه دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی، تحت عنوان «گروه جغرافیا» در سال ۱۳۴۵ با پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی تشکیل شد. مرحوم استاد دکتر سیروس شفقی بنیان‌گذار این رشته در دانشگاه اصفهان بودند و امروز که در خدمت شما هستیم، در واقع شصتمین سالگرد شکل‌گیری رشته جغرافیا را در دانشگاه اصفهان گرامی می‌داریم.

پس از ایشان، چهره‌های برجسته‌ای همچون مرحوم دکتر مجتهدی، دکتر فیروزی، دکتر قره‌نژاد، دکتر کاویانی، دکتر حسینی، دکتر غیور، دکتر نوئین و استاد ارجمند سرکار خانم دکتر غازی (که برایشان آرزوی سلامت و طول عمر دارم) به عنوان نسل اول اعضای هیئت علمی، هسته اولیه گروه جغرافیا را شکل دادند. گروه جغرافیا در سال ۱۳۶۶ جزو نخستین گروه‌های آموزشی دانشگاه بود که مقطع کارشناسی ارشد را راه‌اندازی کرد و با فارغ‌التحصیلی نخستین دوره ارشد، از سال ۱۳۷۱ با پذیرش ۳ دانشجو در گرایش‌های «جغرافیای طبیعی» و «جغرافیای انسانی»، پذیرش در مقطع دکتری را آغاز کرد. در نهایت، این ساختار در سال ۱۳۸۹ از گروه آموزشی به «دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی» ارتقا پیدا کرد.

 

در حال حاضر ساختار گروه‌های آموزشی، هرم اعضای هیئت علمی و آمار دانشجویان دانشکده به چه صورت است؟

دانشکده در حال حاضر متشکل از ۳ گروه فعال آموزشی است:

1. گروه جغرافیای طبیعی: شامل رشته‌های ژئومورفولوژی و اقلیم‌شناسی (با گرایش‌های مربوطه تا مقطع دکتری) و رشته سنجش از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) در مقطع کارشناسی ارشد.
2. گروه جغرافیای انسانی: شامل سه رشته کلیدی و راهبردی «جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی»، «جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری» و «جغرافیای سیاسی».
3. گروه گردشگری: این رشته از سال ۱۳۸۸ در مقطع کارشناسی ارشد ابتدا ذیل گروه جغرافیای انسانی آغاز به کار کرد و سپس با مستقل شدن، هم‌اکنون در دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد به جذب دانشجو می‌پردازد.

از حیث کادر علمی، دانشکده دارای ۳۰ عضو هیئت علمی تمام‌وقت است که هرم علمی بسیار خوبی را شامل می‌شود: ۱۰ استاد تمام (پروفسور)، ۱۲ دانشیار و ۸ استادیار. همچنین در حوزه اداری و فنی، ۷ کارمند شامل ۵ کارشناس تخصصی و ۲ نیروی امور عمومی، پشتیبانی دانشکده را عهده‌دار هستند.

از نظر جمعیت دانشجویی، هم‌اکنون بیش از ۵۵۰ دانشجو در دانشکده مشغول به تحصیل‌اند که شامل حدود ۲۵۰ دانشجو در دوره کارشناسی، ۱۵۰ دانشجو در دوره کارشناسی ارشد و ۱۰۹ دانشجو در مقطع دکتری تخصصی هستند. دانشجویان ما از توان علمی بسیار ممتازی برخوردارند؛ به‌طوری‌که در المپیادهای دانشجویی و کنکور کارشناسی ارشد همواره رتبه‌های تک‌رقمی و دورقمی کشور را به خود اختصاص می‌دهند.

 

 

امکانات آزمایشگاهی و فضاهای آموزشی و پژوهشی تخصصی دانشکده در چه سطحی قرار دارد؟

دانشکده دارای آزمایشگاه‌های تخصصی متعددی است؛ از جمله:

• آزمایشگاه فتوگرامتری: ویژه تفسیر و تحلیل عکس‌های هوایی.
• آزمایشگاه سنجش از دور (RS) و سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS): مجهز به نرم‌افزارهای پردازش داده‌های ماهواره‌ای و تحلیلی.
• آزمایشگاه آب و خاک: مرتبط و پشتیبان مباحث ژئومورفولوژی و هیدرولوژی.

البته به علت محدودیت‌های کالبدی، در حال حاضر کارگاه‌های برنامه‌ریزی شهری و برنامه‌ریزی روستایی ما به صورت موقت و متحرک برگزار می‌شوند که در طرح‌های توسعه کالبدی برای آن‌ها فضای استاندارد دیده شده است.

 

دانشکده جغرافیا در حوزه ارتباط با صنعت، طرح‌های پژوهشی کاربردی و محرومیت‌زدایی کارنامه‌ای کم‌نظیر در کشور دارد؛ این سوابق چگونه شکل گرفت؟

با اطمینان می‌توان گفت دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی یکی از پیشتازترین دانشکده‌های دانشگاه اصفهان در اجرای طرح‌های پژوهشی و کاربردی است و سابقه‌ای بالغ بر ۴۰ سال در حوزه مطالعات ملی دارد. جالب است بدانید که گروه جغرافیا پیش از حتی شکل‌گیری رسمی دفاتر ارتباط با صنعت در دانشگاه‌ها، ارتباط ساختاریافته خود را با بخش‌های اجرایی کشور آغاز کرده بود.

مطالعات استراتژیک مکان‌یابی مجتمع فولاد مبارکه اصفهان در دهه ۶۰ توسط اساتید همین دانشکده انجام شد. پروژه‌های زیربنایی محرومیت‌زدایی از منطقه کم‌برخوردار «بشاگرد» در هرمزگان توسط گروه جغرافیا با مدیریت مرحوم دکتر حسینی آغاز و عملیاتی شد. همچنین طرح‌های کلان ساماندهی و اسکان عشایر، جابه‌جایی جمعیت و آمایش سرزمین در استان‌های خوزستان، فارس، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، یزد ،همدان و اصفهان توسط این دانشکده به ثمر نشست. به عنوان نمونه، طرح جامع ساماندهی منطقه «بازفت» در چهارمحال و بختیاری در دهه ۷۰، یک منطقه بسیار محروم با چالش‌های حاد اقتصادی را متحول کرد، به گونه‌ای که امروز زیرساخت‌های آن مستقر شده است؛ همین تجربه موفق در مناطقی چون بوشکان بوشهر و بهاباد یزد نیز تکرار شد.

در دهه‌های اخیر نیز پروژه‌های مهمی چون تدوین برند گردشگری استان فارس (توسط دکتر زنگی‌آبادی)، مطالعات مدیریت بحران خشکسالی و مخاطرات محیطی (توسط دکتر مسعودیان)، مدیریت بحران‌های شهری (توسط دکتر تقوایی) و طرح‌های جامع آمایش سرزمین در کارنامه اساتید دانشکده ثبت شده است.

 

وضعیت قراردادهای پژوهشی جاری و تولیدات علمی و مقالات دانشکده به چه صورت است؟

دانشکده همواره در رده‌های نخست دانشگاه و در رأس پردیس علوم انسانی از نظر حجم و اعتبار طرح‌های پژوهشی تقاضامحور قرار دارد. از دهه ۱۳۸۰ تاکنون بالغ بر ۱۱۵ طرح پژوهشی برون‌دانشگاهی در این دانشکده تعریف شده که ۸۲ طرح خاتمه یافته و ۳۳ طرح در حال اجراست. یعنی به طور میانگین هر عضو هیئت علمی مجری حدود ۴ تا ۵ طرح کلان ملی بوده است.

در سال‌های اخیر روند قراردادها رشد قابل توجهی داشته است؛ در سال ۱۴۰۳ تعداد ۲۳ طرح و در سال ۱۴۰۴ تعداد ۱۶ طرح منعقد شد. در سال ۱۴۰۵ تاکنون با اینکه ۳ طرح به تصویب رسیده، اما ارزش مالی خوب است که نشان‌دهنده کیفی‌سازی، مقیاس کلان و ارتقای ارزش ریالی پروژه‌ها است.

در حوزه مقالات، رویکرد سنتی دانشکده متمرکز بر مقالات علمی-پژوهشی فارسی در گستره ملی بوده است؛ اساتید بسیار پرکاری داریم نظیر دکتر تقوایی با ۳۵۲ مقاله، دکتر رامشت با نزدیک ۲۰۰ مقاله، دکتر زنگی‌آبادی با ۱۶۰ مقاله، دکتر وارثی با حدود ۱۵۰ مقاله و دکتر مسعودیان با ۱۳۰ مقاله. با این حال، در سال‌های اخیر با ورود اعضای هیئت علمی جوان، یک «تغییر ریل هدفمند» به سمت انتشارات و مقالات معتبر بین‌المللی (ISI) و گسترش پژوهش‌های تیمی و مشارکتی کلید خورده که روندی شتابان و امیدبخش دارد. دانشکده در بخش تربیت نیروی انسانی مورد نیاز کشور نیز موفق بوده است.بسیار دانش آموختگان دانشکده علوم جغرافیایی در سازمان ،نهادها ی بخش دولتی ،عمومی و خصوصی مشغول به کار هستند. رئیس محترم سازمان نقشه برداری کشور جناب آقای دکتر سید اسکند صیدایی و استاندار محترم اصفهان جناب آقای دکتر مهدی جمالی نژاد از نمونه های بارز و فعال آن هستند.

 

در بحث دیپلماسی علمی و ارتباطات بین‌المللی، دانشکده چه برنامه‌ها و ظرفیت‌هایی داشته است؟

دانشکده ما از نمونه‌های کم‌نظیر در برگزاری رویدادهای علمی مشترک بین‌المللی است. ما تجربه موفقی در برگزاری «مدارس تابستانی و زمستانی» و کارگاه‌های تخصصی بین‌المللی با دانشگاه‌های معتبر کشورهای ایتالیا، آلمان، لهستان و روسیه داشته‌ایم. همچنین در شرایط فعلی، شبکه‌سازی علمی با کشورهای حوزه بریکس (BRICS) و دانشگاه‌های اروپایی در دستور کار است. جایگاه علمی اساتید و دانش‌آموختگان ما با استانداردهای جهانی کاملاً هم‌راستاست؛ در سال های اخیر همکار جوان دانشکده در بین اساتید پراستناد دانشگاه قرار گرفته است .

برای ارتقای مهارت‌های شغلی و فضای فرهنگی دانشجویان چه گام‌هایی برداشته شده است؟

آموزش دانشگاهی صرفاً به سرفصل‌های نظری محدود نمی‌شود. دانشکده کارگاه‌های مهارتی متعددی شامل برنامه‌نویسی تخصصی مرتبط با تحلیل داده، کارگاه‌های پیشرفته سامانه اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور (RS & GIS)، روش‌شناسی تدوین پروپوزال و اجرای طرح‌های پژوهشی و مهارت‌های مقاله‌نویسی را به طور پیوسته برگزار می‌کند. در حوزه فرهنگی و دانشجویی نیز رویدادها، آیین‌ها و یادمان‌های تخصصی به‌ویژه در حوزه گردشگری و جغرافیا برگزار می‌شود تا امیدآفرینی، پویایی و مشارکت جمعی در بین دانشجویان دوره کارشناسی تقویت شود.

 

یکی از دغدغه‌های مطرح، توزیع نامتمرکز فضاهای کالبدی دانشکده است؛ چه اقداماتی برای ساماندهی این وضعیت صورت گرفته است؟

در حال حاضر بخش‌هایی از کلاس‌ها و دفاتر اساتید ما میان دانشکده جغرافیا، دانشکده ادبیات و ساختمان‌های پردیس پراکنده است. برای رفع این معضل، طی دو سال گذشته با حمایت هیئت رئیسه محترم دانشگاه، پروژه تکمیل «ساختمان شماره ۴ پردیس» (واقع در ضلع شمالی معاونت دانشجویی) آغاز شد.

با جذب اعتبارات خیرین و مسئولیت‌های اجتماعی صنایع و نهادها، مراحل نماسازی و نازک‌کاری طبقات همکف و اول در حال انجام است. ان‌شاءالله از ترم آینده، با تمرکز کلاس‌ها در طبقه همکف این ساختمان، پراکندگی کلاس‌ها برچیده خواهد شد و در گام بعد با تخصیص اعتبارات لازم، دفاتر اساتید نیز در همین مجموعه متمرکز می‌شود که به ارتقای بهره‌وری نیروی انسانی و رفاه دانشجویان خواهد انجامید.

 

رشته جغرافیا در جهان امروز و مشخصاً در ایران چه نقشی در حل چالش‌های بنیادی دارد؟

ما همواره در ادبیات تخصصی خود تأکید می‌کنیم: «تا زمانی که چالش‌ها و مسائل سرزمینی وجود دارند، فلسفه وجودی دانش جغرافیا پایدار و بنیادین است.»

امروز کشور ما با پدیده‌هایی نظیر فرونشست زمین، بحران منابع آب، خشکسالی، تغییرت اقلیم، حاشیه‌نشینی شهری، بحران‌های روستایی و مخاطرات محیطی دست‌به‌گریبان است. ریشه بنیادین بخش عمده‌ای از این نارسایی‌ها، بی‌توجهی به آمایش سرزمین و عدم انطباق برنامه‌های توسعه با مقتضیات بوم‌شناختی و جغرافیایی هر پهنه است. اگر برنامه‌ریزی‌ها مبتنی بر دانش جغرافیا انجام می‌گرفت، امروز با این حجم از مسائل محیطی و فضایی مواجه نبودیم. از این رو، نقش جغرافیا راهبردی و منحصربه‌فرد است.

 

توصیه شما به نودانشجویان این رشته چیست و بازار کار جغرافیا را چگونه تبیین می‌فرمایید؟

در وهله اول، پذیرش نودانشجویان عزیز را در خانواده بزرگ جغرافیا و دانشگاه اصفهان صمیمانه تبریک می‌گویم. آینده شغلی در این رشته مناسب و کاربردی است، اما یک شرط اساسی دارد: کسب مهارت و تسلط بر ابزارهای نوین.

امروز مهم‌ترین هنر جغرافیادان، کار با داده (علم داده و آمار پیشرفته) و پیوند دادن آن با علم نقشه و پهنه‌بندی است تا بتواند از دیدگاه‌های محدود و نقطه‌ای، به تحلیل‌های جامع پهنه‌ای برسد. آزمایشگاه جغرافیا «تکنیک‌های GIS، ریموت سنسینگ (سنجش از دور) و مدل‌سازی‌های آماری» است. البته تأکید می‌شود: تسلط صرف بر نرم‌افزار بدون درک مفاهیم جغرافیایی، انسان را تنها در حد یک «اپراتور» نگه می‌دارد؛ این تفکر و بینش جغرافیایی است که از ابزارها برای حل مسئله بهره‌برداری می‌کند.

بازار کار این رشته بسیار متنوع است؛ از شرکت‌های مهندسین مشاور، حوزه کارشناسان رسمی دادگستری و دستگاه‌های دولتی گرفته تا شرکت‌های دانش‌بنیان و فناور بخش خصوصی. برای مثال، یک دانش‌آموخته حوزه برنامه‌ریزی روستایی مسلط به تکنیک‌های GIS و تحلیل فضایی زمینه فعالیت ایشان در طرح های هادی روستایی را فراهم می نماید. تسلط دانش آموختگان برنامه ریزی شهری ،گردشگری و جغرافیایی طبیعی به مهارت های فنی و دانش جغرافیا زمینه های جذب آنها را در بخش های مختلف مانند کارشناسان رسمی دادگستری، مهندسین مشاور، ارگان ها و نهاد های دولتی و عمومی مانند وزارت کشور، جهادکشاورزی ،راه و شهرسازی ، شهرداری های و دهیاری فراهم می نماید.

به عنوان بخش پایانی، لطفاً به اختصار از مسیر تحصیلی و سوابق اجرایی خودتان برای دانشجویان بفرمایید.

بنده متولد ۱۳۵۳ هستم. سال ۱۳۷۱ وارد مقطع کارشناسی رشته جغرافیای انسانی-اقتصادی دانشگاه اصفهان شدم. بلافاصله پس از اتمام دوره کارشناسی، در آبان‌ماه ۱۳۷۵ کار حرفه‌ای را در اداره آبخیزداری و شرکت‌های مهندسی مشاور همکار آغاز کردم. در همان سال ۱۳۷۵ وارد مقطع کارشناسی ارشد جغرافیای طبیعی (گرایش هیدرواقلیم) دانشگاه اصفهان شدم و در سال ۱۳۷۸ فارغ‌التحصیل شدم. در سال ۱۳۷۹ در مقطع دکتری هیدرواقلیم پذیرفته شدم.

در تمام طول دوران تحصیل دکتری، به صورت حرفه‌ای در بازار کار فعال بودم؛ ابتدا به عنوان کارشناس در شرکت‌های مهندسین مشاور آب و خاک، هیدرولوژی، اقلیم‌شناسی، فرسایش و مطالعات سیلاب کار کردم. سپس وارد سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی شدم و به عنوان کارشناس آمایش سرزمین، کارشناس‌مسئول آمایش استان و سند آمایش سرزمین کشور فعالیت داشتم. پس از دفاع از رساله دکتری در سال ۱۳۸۵، از سال ۱۳۸۶ به عنوان عضو هیئت علمی جذب دانشگاه اصفهان شدم؛ سال ۱۳۹۲ به رتبه دانشیاری و در سال ۱۴۰۱ به رتبه استادی تمام ارتقائ یافتم.

در تمام این ۳۰ سال، ارتباط مستمر با صنعت و پروژه‌های میدانی را حفظ کرده‌ام؛ از تأسیس شرکت مهندسین مشاور تا اجرای طرح‌های ملی نظیر «طرح توسعه اشتغال پایدار روستایی استان چهارمحال و بختیاری با تأکید بر منابع طبیعی» که در سال ۱۳۹۶ به عنوان طرح پژوهشی برتر کشور برگزیده شد.

پیام من از بازگویی این مسیر به دانشجویان عزیز این است: با اتکا به دانش جغرافیا، همت فردی و بهره‌گیری از اساتید سرآمد دانشگاه اصفهان که با روی باز آماده انتقال تجربیات هستند، هیچ بن‌بستی در بازار کار وجود ندارد. اگر عمیق درس بخوانید و مهارت‌های روز را بیاموزید، دستیابی به عالی‌ترین قله‌های علمی و حرفه‌ای در داخل و خارج از کشور کاملاً دست‌یافتنی است.