روابط عمومی

حجت الاسلام و المسلمين ميثم شريف اصفهاني رييس نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه اصفهان، به مناسبت سالروز وحدت حوزه و دانشگاه در گفتگو با واحد خبر روابط عمومي دانشگاه اصفهان اظهار داشت:

بسم الله الرحمن الرحيم 

اول- بيست و هفتم آذر ماه، سالروز شهادت آيت الله دكتر مفتح و روزي است كه به نام وحدت حوزه و دانشگاه شناخته مي­شود. گذشته از سخنان متداول در اين باره، يكي از پرسش­هاي قابل دقت در اين زمينه اين است كه آيا وحدت ميان مراكز علمي و مراكز ديني، مطلبي است كه جزء ابداعات بنيان­گذار انقلاب اسلامي است يا در ميان انديشمندان غير مسلمان نيز چنين بحث­هايي مطرح است؟ بنظر مي­رسد اگر به حوزه و دانشگاه فراتر از دو مكان فيزيكي نگاه كنيم و آنان را به ترتيب، طلايه­داران دين و علم بدانيم؛ مي­توان مسئله رابطه حوزه و دانشگاه را فراتر از مرزهاي ايران، و ذيل عنوان رابطه علم و دين، مورد كنكاش قرار داد.

دوم- از حيث زمان، مسئله وحدت حوزه و دانشگاه، و به تعبيري، رابطه ميان علم و دين، مسئله نو ظهوري نيست كه با انقلاب ايران و يا حداكثر در سده اخير ذهن انديشمندان را به خود مشغول كرده باشد. بلكه از زمانيكه انسان با دو مقوله «دين» و «علم» روبرو شده است؛ نسبت ميان آن­ها نيز واجد اهميت بوده است. هرچند بر اساس آن­كه تعريف انديشمند از دو مقوله «دين» و «علم» چه باشد؛ پاسخ به اين پرسش كه نسبت ميان علم و دين چيست؟ نيز متفاوت بوده است.

سوم- عموماً رابطه ميان علم و دين را با الگوي دو عنصري تحليل مي­كنند. در اين الگو كه مهمترين نمونه براي آن كتاب «علم و دين» نوشته ايان باربور است، علم و دين را دو ماهيت متمايز از يكديگر درنظر مي­گيريم كه به صورت بيروني و عارضي – و نه دروني و ذاتي – با يكديگر ارتباط دارند. بر اساس اينكه هر پيوند بيروني و غير ذاتي، نيازمند دليل است، پرسش­هايي از قبيل چيستي ارتباط علم و دين ( يا حوزه و دانشگاه)؛ چرايي ارتباط يا وحدت ميان اين دو؛ و چگونگي ايجاد ارتباط و وحدت ميان آن­ها بوجود مي­آيد. اما خواستگاه اين تحليل، يعني تحليل با الگوي دو عنصري كجاست؟ پاسخ اين است كه الگوي دو عنصري از پس­زمينه فرهنگي، تاريخي و علمي خاصي بيرون آمده است. منظور ما مشخصاً رابطه ميان «علم مدرن» و آموزه­هاي «مسيحيت» است كه در جهان غرب جريان دارد و بدون دليل به همه انواع علم و دين، در همه جهان تعميم داده شده است.

توضيح اينكه: بيشتر فيلسوفان علم موافق­اند آنچه ما امروزه «علم» مي­ناميم و با اصطلاح «science» به آن اشاره مي­كنيم:

اولاً اقداماتي است كه از سده هفدهم ميلادي، و بر اساس آزمايش­ها و نظريات افرادي همچون گاليله (1564 تا 1642)، كپلر (1571 تا 1630) و نيوتن (1642 تا 1727) بنا نهاده شد و سپس به عرصه­هاي گوناگون اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي غرب سرايت كرد. ويژگي مهم علم (science) از اين دوران به بعد، توجه ويژه به روش تجربي است. به­گونه­اي كه در دنياي غرب، هرآنچه در آزمايشگاه و بوسيله روش تجربي قابل بررسي نباشد؛ نه تنها باطل، بلكه محمل، نامفهوم و غير علمي است.

ثانياً مسيحيت رايج در مغرب زمين، بويژه آنچه در قرون وسطي توسط ارباب كليسا به عنوان مسيحيت معرفي مي­شد؛ با پژوهش­هاي آزاد علمي كه احياناً با آموزه­هاي محرّف كليسا ناسازگار بود؛ سر جنگ داشت. كليسا با تكيه بر اصل ايمان­گروي (fideism) تلاش داشت با دور زدن عقلانيت، مردم را به تبعيت از آموزه­هاي مسيحيت وادار كند. البته تا پيش از رنسانس، كليسا توان اعمال محدوديت براي عقلانيت و به حاشيه راندن امثال گاليله را داشت؛ اما در دوران مدرن و با فراگير شدن نهضت پروتستانتيزم، اين كليسا بود كه با قدرت علم مدرن به حاشيه رفت.

در نتيجه: الگوي تضاد و يا حداقل دوگانگي ميان «علم» و «دين»، با تعارض ميان علم مدرن و دين كليسايي، در حافظه عمومي پژوهشگران ايجاد شد.

چهارم- مع الأسف، فرهنگ مدرن، با همه شئون و ظواهرش، فرهنگي تحميل­گر است. علم مدرن نيز از اين قاعده مستثني نيست. گفتمان علم مدرن، با استفاده از دو ويژگي پيشرفت­باوري (progressivism) و سنت ستيزي (anti-traditon) كه در ذات مدرنيزم نهفته است؛ به كشورهاي شرقي وارد شد و نهادهاي هشت صد ساله آموزشي اين سرزمين­ها را به جرم سنتي بودن نابود كرد. اين همه تأثير علم مدرن بر مشرق زمين نيست. بلكه اين علم با بهره­گيري از مفهوم نتيجه­گرايي  (pragmatissm) كه يكي ديگر از ستون­هاي علم مدرن است؛ نگاه انديشمندان مشرق زمين به اهداف علمي را دگرگون ساخت و علم را به ابزاري براي استثمار و بهره­كشي بيشتر از طبيعت تقليل داد.

پنجم- الگوي دو عنصري رابطه ميان «علم» و «دين» كه برگرفته از نسبت ميان علم مدرن و آموزه ­هاي مسيحيت كليسايي است؛ به هيچ روي به رابطه ميان تمدن­ها و اديان ديگر؛ بويژه اسلام، قابل انطباق نيست. چراكه در جهان اسلام، هيچ دانشمند يا عالم ديني مشهوري ميان سده دوم تا يازدهم هجري كه اوج تمدن اسلامي است، پيدا نمي­شود كه احساس نيازي به توصيف و توضيح رابطه ميان اسلام و علم داشته باشد و كتابي در اين باره نوشته باشد. اين بدان معناست كه انديشمندان اسلامي، رابطه «علم» و «دين» را ذاتي و در نتيجه لايعلل مي­دانسته­اند. به عبارت ديگر، انديشمندان اسلامي در دوراني كه در مرز دانش مي­زيسته­اند و به طور مثال تنها در قرن نهم، افرادي همچون عباس بن فيرناس (اولين كسي كه تلاش علمي براي پرواز كردن انجام داد) و خوارزمي (رياضي­دان، جغرافي­دان و اولين نظريه پرداز نجوم خورشيد محور) مي­زيسته­اند و علومي همچون پزشكي، جنين­شناسي، سم­شناسي، روان­درماني، نجوم و... در آن دوران با آنچه امروز در اختيار بشر است، تفاوت روشي قابل ملاحظه­اي نداشته است؛ اعتقاد داشته­اند اسلام چيزي به غير از علم و علم چيزي به غير از اسلام نيست. آنان اعتقاد داشته­اند خداي شريعت همان خداي طبيعت است و شناخت طبيعت با روش صرفاً تجربي و بدون نگاه به آموزه­هاي عقلي، نقلي و شهودي؛ محروم ساختن خويشتن از فهم بخش عمده جهان است. انديشمندان اسلامي اعتقاد داشته­اند علم حقيقي، نورانيتي است كه هميار انسان براي عبوديت بيشتر است و نه ابزاري براي غلبه و بهره­كشي بر طبيعت.

ششم – به نظر مي­رسد زماني مي توانيم از چيستي، چرايي و چگونگي وحدت حوزه و دانشگاه سخن بگوييم كه پيش از آن، تعيين كنيم منظورمان از «دين»، كدام دين و منظورمان از «علم» كدام علم، با چه روش و با چه اهدافي است. چرا كه ميان «علم مدرن» و «دين كليسايي» و حتي ميان «علم مدرن» و «اسلام» نسبتي غير از تبايين و تضاد وجود ندارد و وحدت ميان ايندو، جز شعاري توخالي نمي­تواند باشد. به بيان ديگر، براي ايجاد وحدت ميان حوزه و دانشگاه، پيش از هركاري لازم است مباني «علم مدرن» را مورد بررسي قرار دهيم تا معلوم شود كداميك از آن­ها با روح تعاليم اسلامي و شناخت­هاي عقلي تعارض دارد تا پس از آن به خودي خود، وحدت ميان حوزه و دانشگاه ايجاد شود.